Ursula fon der Lyayenin Avropa Parlamentində açıqladığı yeni təşəbbüs Orta Dəhlizin Avropa İttifaqı üçün artıq təkcə nəqliyyat layihəsi deyil, strateji geoiqtisadi bağlantı xətti kimi nəzərdən keçirildiyini göstərir. Avropa Komissiyasının “Global Gateway” çərçivəsində Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanı Avropa bazarına bağlayan marşruta 12 milyard avroyadək dövlət və özəl investisiyanın səfərbər edilməsini, 2030-cu ilədək ticarət axınlarının üç dəfə artırılmasını və yükdaşımaların müddətinin əhəmiyyətli dərəcədə azaldılmasını hədəfləməsi Orta Dəhlizə yanaşmanın miqyasını göstərir.
Son illərdə Avropa üçün Asiya ilə ticarətdə marşrutların şaxələndirilməsi, təchizat zəncirlərinin dayanıqlığının artırılması və etibarlı bağlantıların yaradılması məsələləri daha böyük əhəmiyyət qazanıb. Bu baxımdan Trans-Xəzər marşrutunun inkişafı Aİ üçün həm iqtisadi, həm də strateji əhəmiyyət daşıyır.
Bu mənzərədə Azərbaycanın mövqeyi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan Xəzər dənizi üzərindən Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqazla, oradan isə Türkiyə və Avropa istiqaməti ilə birləşdirən əsas həlqələrdən biridir. Ələt limanı, dəmir yolları və digər logistika infrastrukturu Orta Dəhlizin Azərbaycan seqmentinin imkanlarını müəyyən edən əsas elementlər sırasındadır.
Xüsusilə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat bağlantısının yaradılması və Zəngəzur istiqamətinin inkişafı Orta Dəhlizin marşrut imkanlarını genişləndirə biləcək amillərdən biri kimi nəzərdən keçirilir. Aİ-nin Naxçıvan dəmir yolu layihəsinə və ümumilikdə regiondakı bağlantı layihələrinə diqqətinin artması da bu istiqamətin əhəmiyyətini gündəmə gətirir.
Bəs Aİ-nin Orta Dəhlizə artan marağının arxasında hansı strateji amillər dayanır? Azərbaycanın bu prosesdə rolu necə dəyişə bilər və Zəngəzur istiqamətinin reallaşması ölkənin regional tranzit mövqeyinə hansı imkanları qazandıra bilər?
Versus.az-a şərhində politoloq Rəşad Bayramov bildirib ki, Aİ-nin Orta Dəhlizə marağının artması ilk növbədə Avropanın alternativ nəqliyyat və ticarət bağlantılarına ehtiyacının güclənməsi ilə bağlıdır. Onun sözlərinə görə, son illərdə geosiyasi proseslər beynəlxalq ticarət və logistika marşrutlarının təhlükəsizliyi və dayanıqlığı məsələsini daha da aktuallaşdırıb:
“Orta Dəhliz bu baxımdan Avropa üçün sadəcə Asiya ilə ticarətin həyata keçirildiyi alternativ marşrut deyil. Bu xətt Avropanın Mərkəzi Asiya və daha geniş anlamda Asiya bazarları ilə əlaqələrinin şaxələndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə son illərdə baş verən geosiyasi hadisələr göstərdi ki, beynəlxalq ticarətdə yalnız bir və ya iki əsas marşrutdan asılılıq ciddi risklər yarada bilər”.
R.Bayramov qeyd edib ki, Avropa İttifaqının Orta Dəhlizə marağında yalnız nəqliyyat məsələsi deyil, daha geniş iqtisadi və geosiyasi maraqlar da özünü göstərir:
“Avropa İttifaqı üçün əsas məsələlərdən biri təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsi və dayanıqlığının artırılmasıdır. Bununla yanaşı, Mərkəzi Asiyanın enerji və xammal potensialına çıxış, yeni bazarlarla əlaqələrin genişləndirilməsi və Avropa şirkətləri üçün yeni iqtisadi imkanların yaradılması da bu siyasətin mühüm istiqamətlərindəndir. Buna görə də Orta Dəhlizə yatırımlar yalnız yol və dəmir yolu infrastrukturu ilə bağlı investisiya kimi qiymətləndirilməməlidir”.
Politoloqun fikrincə, Aİ-nin 12 milyard avroyadək investisiyanı səfərbər etməyi planlaşdırması Orta Dəhlizə münasibətdə yeni mərhələnin formalaşdığını göstərir:
“Burada söhbət yalnız mövcud infrastrukturu genişləndirməkdən getmir. Aİ Orta Dəhlizin daha sürətli, daha təhlükəsiz və daha səmərəli fəaliyyət göstərməsində maraqlıdır. Bunun üçün limanların, dəmir yollarının, gömrük sistemlərinin, rəqəmsal infrastrukturun və digər bağlantı elementlərinin paralel şəkildə inkişaf etdirilməsi vacibdir. 2030-cu ilədək ticarət axınlarının üç dəfə artırılması hədəfi də bu yanaşmanın miqyasını göstərir”.
R.Bayramov hesab edir ki, bu prosesdə Azərbaycanın mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
“Azərbaycan Orta Dəhlizin Cənubi Qafqazdakı əsas həlqələrindən biridir. Xəzər dənizi ilə Mərkəzi Asiyadan daxil olan yüklərin Azərbaycan üzərindən Türkiyə və Avropa istiqamətinə daşınması baxımından ölkənin coğrafi mövqeyi mühüm üstünlük yaradır. Bununla yanaşı, son illərdə Azərbaycanın nəqliyyat və logistika infrastrukturu istiqamətində həyata keçirdiyi layihələr də bu mövqeni daha da gücləndirib”.
Politoloq bildirib ki, Ələt limanı, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu, ölkə daxilində dəmir yolu şəbəkəsinin yenilənməsi və gömrük prosedurlarının rəqəmsallaşdırılması kimi layihələr Azərbaycanın Orta Dəhlizdəki rolunu müəyyən edən əsas amillər sırasındadır.
“Azərbaycan burada yalnız coğrafi keçid nöqtəsi kimi çıxış etmir. Ölkə həm də Orta Dəhlizin müxtəlif komponentlərinin əlaqələndirilməsi baxımından mühüm imkanlara malikdir. Ələt limanının imkanlarının artırılması, dəmir yolu bağlantılarının təkmilləşdirilməsi və rəqəmsal gömrük sistemlərinin inkişaf etdirilməsi Azərbaycanın tranzit imkanlarını daha da genişləndirə bilər”.
R.Bayramovun sözlərinə görə, Aİ-nin Azərbaycanla Naxçıvan dəmir yolu layihəsi üzrə texniki-iqtisadi əsaslandırma istiqamətində əməkdaşlığa başlaması da bu baxımdan diqqət çəkir:
“Bu layihəyə yalnız Azərbaycanla Naxçıvan arasında nəqliyyat bağlantısı kimi baxmaq düzgün olmaz. Naxçıvan bağlantısı daha geniş regional nəqliyyat sisteminin bir hissəsi ola bilər. Əgər bu xətt reallaşarsa, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında daha səmərəli dəmir yolu bağlantısı yaranacaq və bu, Orta Dəhlizin Qafqaz daxilində alternativ marşrut imkanlarını genişləndirə bilər”.
Politoloq hesab edir ki, Zəngəzur istiqaməti də məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir:
“Zəngəzur istiqaməti Orta Dəhlizin Azərbaycan üzərindən keçən hissəsinin genişlənməsi üçün mühüm potensiala malikdir. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqəsinin yaradılması yalnız ikitərəfli və ya regional nəqliyyat məsələsi deyil. Bu bağlantı daha geniş Avropa–Cənubi Qafqaz–Mərkəzi Asiya marşrutunun səmərəliliyinə təsir edə bilər”.
R.Bayramov vurğulayıb ki, Zəngəzur istiqamətinin reallaşması Avropa İttifaqının regiondakı bağlantı siyasəti baxımından da əhəmiyyət kəsb edə bilər:
“Avropa İttifaqının son dövrdə irəli sürdüyü bağlantı təşəbbüsləri göstərir ki, Brüssel nəqliyyat məsələsinə daha geniş çərçivədə yanaşır. Burada enerji, rəqəmsal əlaqələr, ticarət və investisiya imkanları da ümumi regional bağlantı siyasətinin tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirilir. Bu baxımdan Naxçıvan istiqamətində dəmir yolu bağlantısının yaradılması Orta Dəhlizin daha geniş sistemə inteqrasiyasına xidmət edə bilər”.
Politoloqun fikrincə, Azərbaycanın geoiqtisadi əhəmiyyətinin artması yalnız tranzit yükdaşımalarının həcminin çoxalması ilə ölçülməməlidir:
“Azərbaycanın əsas üstünlüklərindən biri onun müxtəlif regional bağlantıları bir nöqtədə birləşdirə bilməsidir. Ölkə Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiya ilə, quru yolları vasitəsilə Türkiyə və Avropa ilə əlaqələnir. Naxçıvan bağlantısının da inkişaf etdirilməsi bu şəbəkəyə əlavə imkanlar gətirə bilər. Nəticədə Azərbaycan yalnız tranzit ölkə deyil, regional bağlantı və logistika platformalarından birinə çevrilmək imkanını gücləndirə bilər”.
R.Bayramov qeyd edib ki, Aİ-nin Orta Dəhlizə marağının artması Azərbaycan üçün yeni iqtisadi imkanlarla yanaşı, regional əməkdaşlığın genişlənməsi baxımından da əhəmiyyətlidir:
“Orta Dəhlizin inkişafı yalnız yükdaşımaların sürətlənməsi demək deyil. Bu marşrut boyunca yerləşən ölkələr arasında iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi, investisiya imkanlarının artması və yeni biznes layihələrinin meydana çıxması da mümkündür. Azərbaycan baxımından əsas məsələ bu prosesdə yalnız tranzit gəlirlərindən yararlanmaq deyil, əlavə dəyər yaradan logistika, emal, xidmət və rəqəmsal infrastrukturların inkişafına nail olmaqdır”.
Politoloqun sözlərinə görə, Aİ-nin 12 milyard avroyadək investisiya planı həyata keçirildiyi halda, Orta Dəhlizin regional iqtisadi sistemdə çəkisi daha da arta bilər:
“Burada Azərbaycanın qarşısında geniş imkanlar açılır. Lakin bu imkanlardan maksimum istifadə etmək üçün nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı ilə yanaşı, logistika xidmətlərinin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, gömrük prosedurlarının daha da sadələşdirilməsi, rəqəmsal sistemlərin inteqrasiyası və beynəlxalq investorlar üçün əlverişli mühitin genişləndirilməsi də vacibdir”.
R.Bayramov hesab edir ki, Orta Dəhlizin inkişafı Azərbaycanın Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasındakı bağlantılarda rolunu daha da artırmaq potensialına malikdir:
“Ümumilikdə Aİ-nin Orta Dəhlizə artan marağı Azərbaycanın geoiqtisadi əhəmiyyətini də gündəmə gətirir. Əgər nəzərdə tutulan investisiyalar və infrastruktur layihələri ardıcıl şəkildə həyata keçirilərsə, Azərbaycan Avropa–Cənubi Qafqaz–Mərkəzi Asiya xəttində daha mühüm bağlantı mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər. Zəngəzur istiqamətinin və Naxçıvan bağlantısının inkişafı da bu prosesin əlavə komponentlərindən biri ola bilər”.
Beləliklə, Aİ-nin Orta Dəhlizə yönəltdiyi yeni investisiya və bağlantı təşəbbüsləri marşutun yalnız nəqliyyat xətti kimi deyil, Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında daha geniş geoiqtisadi əlaqələr sisteminin bir hissəsi kimi formalaşdığını göstərir. Bu proses Azərbaycanın tranzit imkanlarının genişlənməsi ilə yanaşı, ölkənin regional logistika və bağlantı sistemindəki rolunun da yenidən formalaşmasına şərait yarada bilər.
