Arçutlu (Ardıclı) gənclərin inkişaf konsepsiyası

                                      Yeddinci yazı

 

         1960-1980-ci illərin Arçut gəncliyinin əsas xüsusiyyətləri- o dövrkü gənclərin təqdimatında. İnkişafı şərtləndirən avanqard və  rəhbər ideyalar (əvvəlki yazının davamı) 

(mövqelərin, baxışların, tezislərin, qarşıya qoyulan məqsəd və vəzifələrin, bu baxımdan inkişaf konsepsiyasının əsas prinsiplərinin xatırlanması prizmasından yanaşma)

         XX əsrin 60-80-ci illərində kənddə baş vermiş yenilik hadisələri düşüncələrdə inqilab yaratmış və öz dərin izlərini qoymuşdur. Həmin dövrü kəndin “Qızıl dövrü” kimi xassələndirmək olar.  Çünki bu tarixi mərhələ  gənclərin hafizələrində dəyərlərlə, qızıl hərflərlə  həkk olunub. Baş verən yeniliklər bütün gənclərin şüurunda dəyişiklik yaratmış və onları sağlam ruhda böyütmüşdür. Həmin dövrün uşaq, yeniyetmə, gəncliyinin inkişafına təkan verən, dönüş yaradan və konsepsiyanın tərkibini təşkil edən rəhbər ideyalar bu gün də ideologiyanın tərkibini təşkil etməkdədir.  O zamanlarda islahatçılığı şərtləndirən proseslər o qədər dərin və geniş, əhatəli və məzmunlu olmuşdur ki, bu baxımdan,  həmin  dövrü xarakterizə edənlərin sayı da çoxluq təşkil etməkdədir. O dövrün dönüşü və rasional təfəkkürün qazandığı  potensial bu gün də qalmaqdadır və istifadə olunmaqdadır. Əvvəlki inkişaf və tərəqqi  metodları hal-hazırda da  tətbiq olunmaqdadır.  Təbii ki, bu məsələdə məktəbin rolu danılmazdır və əvəzsizdir. Bu barədə fikir bildirənlərin hamısı ürəkdolusu danışır.  Məktəbin avanqard rolu barədə məzunların fikirləri tükənməzdir. 1960-cı ildə Arçut kəndində ziyalı ailəsində dünyaya gəlmiş və 1967-1977-ci illərdə kənd orta məktəbində təhsil almış və 1978-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutuna daxil olmuş   Rauf Abbas oğlu Məşədiyev o dövrün xüsusiyyətlərini bu şəkildə qeyd edir: “Bizim uşaqlıq illərimiz, eləcə də  gənclik illərimiz çox əhatəli, həm də digər həmyaşıdlardan seçilən illərdən olub. 1967-ci ildə Arçut kənd orta məktəbinin birinci sinifinə daxil olanda  həmin tarixdə yeganə olaraq,  biz 3 sinif A, B, V sinifləri olmuşuq və hər sinifdə 31 şagird olmaqla, birlikdə 93 nəfər şagird, onuncu sinifi bitirmişik. Digər siniflər isə  A və B-dən ibarət olublar və maksimum 60 nəfər şagird təhsil alıb. Biz birinci sinifi məktəbin ən köhnə binasında, aşağıdakı korpusda oxumuşuq. Yuxarı sinifləri isə məktəbin təzə tikilmiş üç mərtəbəli  binasında oxumuşuq. M.F. Axundov adına orta məktəb müəllimlərimiz, başda məktəbimizin direktoru Məhəmməd Əliyev olmaqla,  çox savadlı, məsuliyyətli, tələbkar müəllim heyəti idilər. Bilik və bacarıqlarını şagirdlərdən əsirgəmirdilər. Hər rübün sonunda toplantı olurdu və nəticələr açıqlanırdı ki, hansı  sinifdə əlaçıların sayı çoxluq təşkil edir. Laboratoriyalar fəaliyyət göstərirdi. Məsələn, kimya laboratoriyası var idi.  Çəltikov Məmməd müəllim  əsl kimyaçı kimi şagirdləri öyrədirdi. Hər fənn üzrə, müxtəlif dərnəklər mövcud idi. İdmanı, atıcılığı çox sevərdik. Digər fənlər də -riyaziyyat, həndəsə, fizika, coğrafiya, tarix, dil ədəbiyyat, biologiya, alman dili də bizim üçün çox önəmli idi. İdman dərslərində sinif yarışları keçirilərdi. Orta məktəbi bitirdikdən sonra hərə bir sənətin dalınca gedirdi. Kimi ali təhsili, kimi texnikumu, kimi də peşə məktəblərini seçirdi. Bilik uğrunda rəqabət gedirdi və hansı sinifdən daha çox ali məktəbə qəbul olunmaq uğrunda  sanki bir yarış keçirilirdi. Ali məktəbə qəbul olan çox olardı. Bir müddət kənd əhli tərəfindən onların adları hallanardı. Kimya, riyaziyyat, fizika ən çox sevdiyim fənlər idi”. 

                1969-cu ildə Arçut kəndində dünyaya gəlmiş, orta məktəbi kənddə bitirmiş Sədaqət Həsən qızı Məmmədovanın da  XX əsrin 80-ci illərinin kənd gəncliyinə dair baxışları  diqqəti çəkir. Belə ki, O, gəncliyin avanqard həyatına dair bu kimi fikirləri bildirir: “Biz ilk növbədə məktəbdən bəhrələnirdik.  Özümüzdən böyüklərə baxıb sanki həyat öyrənirdik. Onları təkrarlamağa çalışırdıq. Həm geyimdə, həm də hərəkətlərimizdə özümüzü onlara bənzədirdik.  Dəbli geyimlərimiz də məktəbin yuxarı siniflərində oxuyanda formalaşırdı. Səliqəli əyin-baş, dəbli saç düzümləri  gözəlliyimizin əsas görünüşü idi. Gənclikdə ancaq və ancaq şən həyat yaşmaq istəyirdik. Üzümüz daim gülürdü. Həyat da üzümüzə gülürdü. Bütün günü yeniliklər axtarırdıq. Jurnallara göz gəzdirirdik. Gözəl qız şəkilləri axtarırdıq.   Məktəbdə və məhlədə yeniliklər çox olurdu. Son dövrlər gənclər dəblə geyinirdilər. Hətta kəndimizdə qadınlar, qızlar arasında şalvar geyinənlər də olurdu. Bütün gənclər bir-birilərinə baxıb yarışırdılar. Gözəllik aləmi bürüyürdü.  Tez-tez şəhərə gedirdik. Univermağa baş çəkirdik. Geyimlər və ətirlər alırdıq.  Kinolara baxırdıq. Kollektiv şəkildə gəzirdik. Kəndimizdəki klublarda da kinolara baxırdıq. Əsasən, hind filmlərini xoşlayırdıq.  Musiqisini sevirdik. Mənaları çox idi. Zövqümüzə oxşayırdı. O dövrkü qızlar və oğlanlar toyların, nişanların, xınayaxdı mərasimlərinin, bayram süfrələrinin  bəzəyi idi. Gəlinin bəzədilməsi xüsusi diqqət çəkirdi. Gəlin maşınlarının bəzədilməsi də biz gənclərin zövqü ilə olurdu. Bəy və gəlinin sağdıc və solducları olmaq bir həvəs idi. Hamı döş gülü taxmaq üçün səy göstərirdi. Ona görə də hər gün toy olmasını istəyirdik.  Çalışırdıq ki, bütün aləm gözəl görünsün. Toylarımızda və xınayaxdı mərasimlərində müasir musiqi dəbdə idi. Xanəndələr toyu idarə edirdilər. Yeni-yeni mahnılar çıxırdı. Toyda ortada gözəl rəqs etmək də dəb idi. Hamı gənc qızlara göz qoyurdu.  Analar toylarda öz oğlanlarına qızlar seçirdilər. Bizim qızları həm məktəbdə, həm məhlədə, həm də toyda, nişanda bəyənirdilər. Əsgərlikdən gələn və ali məktəbi bitirib kəndə qayıdan, evlənmək istəyən oğlanlar gənc qızlara el mərasimlərində göz qoyurdular.  Adətlərimiz çox yaxşı idi. Qız qaçırtmaq da var idi. Məsələn, mən öz indiki həyat yoldaşım tərəfindən qaçırılmışdım. Gənclər o zaman əsgərlikdən qabaq da ailə qururdular. Mən deyə bilmərəm ki, bunun müsbət tərəfi hansıdır, mənfi tərəfi hansı. Hər şey öz vaxtında olsa, daha yaxşıdır. Biz yeniyetmə və gənclər bir tərəfdən məktəbdə oxuyurduq, digər tərəfdən də təsərrüfatda, ev işlərində valideynlərimizə kömək edirdik. Adətlərimiz çox yaxşı idi. Yeni il və Novruz bayramı maraqlı keçirdi. Qızlar süfrə bəzəyinə önəm verirdilər. Eləcə də süfrələr üçün yaxşı şirniyyatlar bişirirdilər. İrəvan kətəsi süfrəni bəzəyirdi. Ev səliqəsi də gənc qızların diqqətində idi. Hamı qızların ev səliqəsinə xüsusi diqqət yetirirdi.   Gəlin üçün xonçaların bəzədilməsi də qızların diqqətində olurdu. Zövqlü həyat yaşamaq başlıca maraq idi. Gənclər yığışıb ev şənlikləri təşkil edirdilər. Məhlə şənlikləri də çox olurdu. Cavan oğlanlar dəstə-dəstə çiyinlərində maqnitofon oxuda-oxuda məhlələri gəzir, özlərini qızlara göstərirdilər.  Dağlarda, çəmənliklərdə, bulaq başlarında, çay kənarlarında pikniklər təşkil edirdik. Biz gənclər çox enerjili idik. İşdən-gücdən yorulmaq bilmirdik. Xəyallarımızda göylərdə uçurduq. Dərdimiz, qəmimiz yox idi. Həyatımız çox rəvan keçirid. Problemlər də öz-özünə həll olunurdu. Gəncliyimizin baza ideyaları çox zəngin idi. Hamımızın bir ideyası olurdu, həm də seçim üçün hərə bir fikirdə idi. Ancaq çalışırdıq ki, bütün fikirlərimiz gəncliyimizin maraqlı olmasına yönəlsin. Kəndimizin biz dövr gəncliyi qaçqınlığa da təsadüf elədi. Çətinliklər gördük. Qorxu, həyəcan hissi qəlbimizi sındırdı. Lakin Azərbaycanda yenidən öz kənd gəncliyimizi yaşamağa davam elədik. Şükür Allaha gəncliyi qoruyub saxladıq və estafeti nəsillərə ötürə bildik.  İndiki gənclərimizə parlaq gələcək arzu edirəm!”

            M.F.Axundov adına Arçut kənd orta məktəbindən “ARDIC” Hərəkatının “Arça” Düşüncə Mərkəzinə qədər: yaddaşın ifadə olunması, tarixin həqiqətlərinin əks etdirilməsi kontekstindən yanaşma

           Həmin orta məktəbin aşağı sinifində oxumuş bir nəfər  şagirdin (Elşən Nəsibovun) xatirələri: Arçut əsilli və digər yeniyetmə və  gənclər üçün unudulmaz  yaddaş məlumatı  -gənclik konsepsiyasının nəzəri əsasları üçün material və mövzu

           İlk növbədə qeyd etmək yerinə düşər ki, “Arça” Düşüncə Mərkəzi Arçutun əsrlər boyu formalaşmış  mədəni irsini yaşatmağı və nəsillərdən-nəsillərə ötürməyi qarşısına məqsəd kimi    qoyub.  Həm də məqsədlərə çatmaq üçün  vəzifələr  müəyyənləşdirib. İrsi yaşatmaq məsuliyyətini öz üzərinə götürüb. “Arça” düşüncə mərkəzi hesab edir ki,  Ardıc kəndinin öz doğma məskənindən kənarda qalmış  irsi yaşamalı, qiyabi məkanla əyani yaddaş sintez olunmalı  və cəmiyyətə bəxş etdiyi layiqli töhfələri ilə tarixin səhifələrində ifadə olunmalıdır. Bu,  bir şərəf işidir.  Unutqanlığa yol verilə bilməz.  Soykökün məskəni tanıdılmalı, göstərilməli və  kimliyi yaşamalıdır. Kənd öz yetirmələrinin, dünyaya səpələnmiş sakinlərinin yaddaşında dərin izlər buraxıb. Öz cizgilərini, arxitekturasını  formalaşdırıb. Kəndi yaşatmaq,  hafizələrdə olduğu şəkildə,  düşüncələrdə real olaraq canlandırmaq   ciddi məsuliyyətdir və doğmalıqdan irəli gəlir. Hər bir şəxs məlumatların toplandığı  yaddaş daşıyıcısıdır. Bu yaddaş imkan verir ki, tarix yazılsın və tarixdən nəticələr çıxarılsın. Obyektiv, həqiqi yaddaş düzgün və gerçək tarixin yazılmasını özündə əks etdirir.  Düzgün yazılan tarix özlüyündə bir şərəf və ləyaqət məsələsidir, keçmişə olan vicdanlı yanaşma və hörmətdir. Ardıc kəndi son əsrlərdə  daimi olaraq qaranlıq dünyaya   işıq, nur saçan, maarifləndirici vəzifə yerinə yetirən ziyalılar, aydınlar, irfan sahibləri, bu kimi qabiliyyətin üstü olan kamala yetişmişlər, kamala yetişmiş olanlarla xeyirxah əməlləri özündə cəmləşdirən müdriklər yetirmişlər. Arçut kənd orta məktəbi maarifləndirici dalğaları tətbiq etmişdir.     Maarifləndirici proseslər həm dünyəvi biliklərin təqdim olunmasında, həm də cəmiyyətdə aydınlaşdırıcı proseslərin (qəzet və  jurnal oxumaq, kütləvi şəkildə bədii ədəbiyyat oxumaq, teatr, kino və mədəniyyətin təbliği və   təşviqi) həyata keçirilməsi ilə reallaşdırılırdı. Məktəb özü bir dərnək  idi.   

          XX əsrin 80-ci illərində Mirzə Fətəli Axundov adına Arçut kənd orta məktəbinin fəaliyyəti çox təkmilləşmişdi. Yetişdirdiyi şagirdlər mütəxəssislər, kadrlar, müxtəlif peşə sahibləri  olaraq çox yerlərə səpələnmişdi. Məktəbin şərəfli adını yaşatmaqda idilər. Kadrlar öz doğma məktəblərinin adına şan-şöhrət gətirirdilər.   Etiraf etmək yerinə düşər ki, bu təhsil ocağı yeniyetmə və gənclər üçün elm, təhsil,  təlim və tərbiyə məbədi olub.   Arçutda doğulan hər bir şəxs məktəbdən yaxşı faydalanıb və xoşbəxt həyat qurmaqda, sağlam və düzgün gələcək seçməkdə  bu məbəddən əməlli-başlı yararlanıb.  Təhsil məbədi öz fəaliyyət  strategiyasında və taktikasında təbiət elmlərini, humanitar elmləri dünyəvi əsaslarla təqdim etmək, öyrətmək və bununla da dünyaya açıq və aydın zehinlə baxan şəxsiyyət yetişdirməyi qarşısına ümdə məqsəd kimi qoymuşdsur.  

          İnsanın keçdiyi ömür və həyat yolu  özündə ardıcıl və bağlayıcı, həm də şərtləndirici yaddaşları yaradan, xətti trayektoriyalarda ştrixlər  formalaşdıran fenomenoloji hadisələri cəmləşdirən irsi bir məktəbdir. Həyat təcrübəsi, qazanılan biliklərin tətbiqi mərkəzləri özündə məktəb funksiyasını daşıyır. Belə demək mümkünsə, insanın təhsil aldığı məktəb nəzəri, həyatda yaşadığı məktəb isə praktiki əhəmiyyət kəsb edir. Ümumi anlamda ifadə olunan məktəbdə insan dərs almış olduğu şeyləri xatırlayır, dərk edir, özü üçün qaranlıq  bucaqları, küncləri  aydınlaşdırır. Qaranlıq məqamları işıqlandırır.  Keçmişi bu günlə bağlayaraq tarix yarada bilir. Tarixi məhz  yaddaşında iz buraxmış məlumatlar hesabına xronoloji ardıcıllıqla formalaşdıra bilir.   Geriyə baxanda xatırlayarkən mənalı amilləri kəşf edir, yada salır və gələcək həyatı üçün stimul hesab edir.   İnsan bu xətlərdə öz yaddaşı ilə müsbət və mənfi hadisələri həkk edir, düşüncələrinə hopdurur.  Yaddaşın ifadə olunması özlüyündə bir bilik və təlim ehtiva edən məqamları, şərtləri, hadisələri və şəraitləri doğurur. Təsvir və təsəvvür irsi və ardıcıl təsiredici gücə malik olan amilləri özündə şərtləndirir. Məktəb onun nümayəndələrinin oxşar xarakterini, davranış xüsusiyyətlərini meydana gətirir. Çünki üzvlərinə  standart bilik və tərbiyə bəxş edir.   Arçut (Ardıc) orta məktəbinin  həyatı onda bilik almış hər bir şəxsdə dərin, həm də pozitiv izlər buraxıb. Yaddaşın köçürülməsi, yazılarda həkk olunması artıq özlüyündə  bir tarixin yazılması deməkdir.

              Mən-Elşən Misir oğlu Nəsibov-1984-cü ildə doğulduğum tarixi Pəmbək Mahalının M.F.Axundov adına Arçut kənd orta məktəbinin birinci  sinifinə getmişəm. Lakin birinci sinifə getməmişdən öncə “sıfırıncı” adlandırdığımız məktəbəqədər hazırlıq sinifində oxumuşam. Bu hazırlıq kursunda demək olar ki, birinci sinifin dərslərini keçmişəm. Məktəbin ilk ruhunu hazırlıq sinifində almışam. Bu sinifə qədəm qoymaqla məktəb anlayışını dərk edə bilmişəm.  Əlifbanı, rəqəmləri, kiçik hesabı, yazmağı, oxumağı, rəsm çəkməni hələ bu ilkin hazırlıq sinifində öyrənmişəm. Bununla da birinci sinifə hazırlıqlı vəziyyətdə getmişəm. Birinci sinifdə oxumağı, yazmağı daha da təkmilləşdirmişəm.  İbtidai sinifdə təbii ki, əlifbadan ana dilinə qədər yol keçmişəm. Arçut kənd orta məktəbinin müəllimlərinin əlimdən qələm tutub yazı öyrətməyi halları  mənim maarifçilik həyatımı təmin edəcək proseslərin də  başlanğıcı demək olub.

              1924-cü ildən öz fəaliyyətinə başlanğıc verən orta məktəb XX əsrin 80-ci illərində  xeyli  böyümüşdü. Valideynlərimizin oxuduqları köhnə məktəbi yeni,  çoxmərtəbəli məktəb binası əvəzləmişdi.  Yeni bina müasir tələblərə cavab verirdi. İşıqlı sinif otaqları və savadlı  müəllim bolluğu keyfiyyətli təhsil vermək üçün real zəmin yaratmışdı. Şərait tələb edirdi ki, zamana uyğun yaxşı mütəxəssislər yetişməsi üçün keyfiyyətli orta təhsil verilsin.  Binanın idman zalı, bufeti var idi. İdman zalı lazımi avadanlıqlarla təmin edilmişdi. Zalda idman dərsləri keçirilir, müxtəlif turnirlər təşkil olunurdu. Qışda mini futbol, voleybol və basketbol oyunları təşkil edilirdi. Zalın böyüklüyü bu kimi turnirləri keçirtmək  üçün  imkan verirdi. Məktəb müasir tələblərə cavab verən təlim və məşq təqdim edə bilirdi. Səhərlər dərslər başlamamışdan öncə bütün siniflərin şagirdləri üçün 10-15 dəqiqə idman, bədən tərbiyəsi məşqləri keçirilirdi. İbtidai siniflərdə məktəb biz uşaqlara hər səhər süd və peçenye, şirin çörək  verirdi. Sağlamlığımızın qeydinə qalırdı.

            Arçut orta məktəbinin müasir şəraiti və kifayət edən bazası, kadr potensialı yüksək səviyyəli orta təhsilin verilməsi zərurətini özündə ifadə edirdi. Məktəb bir tərəfdən müxtəlif sahələr üzrə mütəxəssis yetişdirməyə çalışır, digər tərəfdən də müəllim kadrların hazırlanması üçün öz tədbirini görürdü, proqramını yerinə yetirirdi. 

            Kənd orta məktəbi çoxlu dəyərləri ilə yadda qalıb. Belə ki, məktəbdə elə bir mühit var idi ki, bu mühit  ruhu sağlamlığımız üçün fayda verir, xoş əhval-ruhiyyə bəxş edirdi.  Məktəbin xoş aurasından qıdalanırdıq. Hər gün məktəbə getmək üçün tələsirdik. Çünki  nizamlı və şən həyatı bizi çox cəlb edirdi. Məktəbin nizam-intizamı sanki düşüncələrimizi və əməllərimizi sistemləşdirir və nizamlayırdı. Nizam-intizam ruhumuza hopub bizi dəyərli, cəmiyyətə, elə-obaya, icmaya yararlı bir şəxsə çevirirdi. Məktəb coşan ruhumuzun bir məkanı idi. Əsil uşaqlığımızı bizə yaşadırdı. Bunu bir neçə istiqamətdə edirdi: birincisi,  qavrayacağımız səviyyədə, həcmdə bizə dünyəvi elmi, təbiət   biliyi  verirdi. Biz o bilikdən xüsusi zövq alırdıq. Həvəslə oxuyurduq, qavrayırdıq, öyrənirdik.  Çalışqan idik; ikincisi, bizə oturub-durmaq, böyüklərlə danışmaq, həyatda necə davranmaq qaydalarını öyrədirdi. Böyüklərə müraciət formalarını öyrənirdik. Vaxtında yatmaq, dərsləri öz vaxtında hazırlamaq, əylənmək və istirahət etmək zamanlarının ardıcıllığını öyrədirdi; üçüncüsü, sağlamlığımızın qeydinə qalırdı. Vaxtında müxtəlif xəstəliklərə qarşı peyvəndlər  vurulurdu. Şagirdlər vaxtlı-vaxtında tibbi müayinədən keçirdi. Bizə yeməklər verirdilər.  Hər il təzə kitablar paylayırdılar. Biz də kitabları çox sevirdik. Səhifələrini cırıb korlamırdıq. Əksinə, üzlüklər çəkirdik. Cırılmış səhifələrini yapışdırırdıq.   Göz bəbəyi kimi qoruyurduq; dördüncüsü, gigiyenik qaydaları öyrənirdik. Təmiz və səliqəli, ütülü  geyinmək, üz-başın səliqəli olması, dırnaqların vaxtında tutulması, saçların qısa kəsdirilməsi  şərt idi. Müəllimlərimiz daim bizi yoxlayırdılar. Təmizkomlar gigiyenaya nəzarət edirdilər. Əxlaq təlimləri, tərbiyə demək olar ki, bir kodeks idi. Normalar və qaydalar bir arada toplanmışdı, məcmulaşmışdı. Sanki bizi yetişdirmək, gələcəyə sağlam hazırlamaq  üzərində qurulmuşdu.   Biz o zaman bu tələbləri bəlkə də qiymətləndirə bilmirdik. Zaman keçdikcə onun əhəmiyyətini dərk etməyə başladıq. İndi dərk edirik ki, bütün bunlar bizi cəmiyyətə layiqli şəxsiyyətlər yetişdirmək məqsədini güdürdü. O  dövrün nizamından  yaxşıca faydalanmışdıq. Məktəb bir məbəd olaraq neqativləri aradan qaldıran, pozitivləri yükləyən islahatçı məbəd rolunu oynayırdı.

              Məktəbin zəngin kitabxanası var idi. Sinifdənxaric oxu üçün istifadə edirdik. Böyüklər bədii ədəbiyyatı çox oxuyurdular. Kitabxana fondundan əməlli-başlı faydalanırdılar. Məktəbdə biz pionerlər qəzetə abunə olmuşduq. Hər dəfə alırdıq. Bizə çox maraqlı gəlirdi. Eyni zamanda uşaqlar üçün dövrü jurnallar da alırdıq və həvəslə oxuyurduq.

              Məktəbimizdə  mülki müdafiə hazırlıqlarına ciddi yanaşılırdı. Yadımdadır, Çernobıl Atom Elektrik Stansiyasında 1986-cı ilin aprel ayında  baş verən qəza ilə əlaqədar olaraq   məktəbimizdə əməlli-başlı mülki müdafiə tədbirləri keçirilmişdi. Bizə əleyhqazlardan istifadə etməyi öyrətmişdilər. Deyirdilər ki, bu vasitələr insanların tənəffüs orqanlarını, gözlərini və üzünü zəhərləyici  radioaktiv maddələrdən qoruyur. Həm də bakterial ünsürlərdən mühafizə edir. Bizə insanları xilas etmək üçün təlimatları göstərirdilər. Sığınacaqlarda necə gizlənməyi və qorunmağı  başa salırdılar. Xəstələrə yardım təlimlərini keçirdilər.

             Hər il bizlərə yeni məktəb formaları alınırdı. Bu, artıq bir bayram ənənəsinə çevrilmişdi. Məktəbli formasına hörmətlə yanaşırdıq.  Yadımdadır, aşağı əyilib tez-tez ayaqqabılarımızı silirdik. Cibimizdə bunun üçün xüsusi dəsmal gəzdirirdik. Şalvarlarımız və köynəklərimiz ütülü və səliqə-səhmanlı olmalı idi. Məktəb çantalarımıza dəftər, kitab,  qələm, xətkeş, sirkul, pozan   və karandaşları,  eləcə də digər ləvazimatları səliqə ilə yerləşdirirdik. Bu prosesin özü belə ruhumuzu nizamlı saxlayırdı. Məktəb qayğı mərkəzi idi. Bütün şagird və müəllimləri nəzər- diqqətdə saxlayırdı.  Məktəb bizə əşyalarımıza belə hörmətlə yanaşmağı öyrədirdi.

           Məktəb formaları əyin –başımızı xüsusi bəzəyirdi. Qızların saçlarına bağlanan bantların da öz estetik görünüşü var idi. 

            Hər gün  şirin çay içdikdən sonra səhər-səhər  dərsə getmək, günorta dərsdən qayıtmaq vərdiş olunmuş ənənə idi. Məktəb yolunda hər gün addımlamağın özü bir sağlamlıq idi.  Məktəbə gedə bilməyəndə darıxırdıq. Xəstələnib dərsdən qalmaq istəmirdik. Həmin gün bizim üçün bir itki idi.  Sinifimizi görməyə tələsirdik. Sinifimizin səliqə-səhmanına xüsusi fikir verirdik. Dibçəklərdəki gülləri sulayırdıq. Partaları və oturacaqları təmiz saxlayırdıq.  Məktəbli formalarında, o cümlədən  qırmızı qalstuklarda və döş nişanlarında, əllərdə çanta  məktəbə kollektiv şəkildə getmək və qayıtmaq ortalıq (məktəb) yolunu bəzəyirdi. Təbii ki, bu bir festival ənənəsi idi. Hər  gün məktəb yolunun bəzədilməsi onu tamaşa edən böyüklər üçün  də çox xoş mənzərə yaradırdı. Hiss edirdik ki, onlar bu mənzərədən çox xoşlanırlar. Bizə baxıb xüsusi zövq alırlar.  Məktəbdəki dərnəklər və teatr tamaşaları, təşkil olunan konsertlər də məktəbin etik və estetik bir məbəd olmasından  xəbər verirdi. Bu məbəd mədəniyyət və incəsənət mərkəzi idi.  Məktəbin zalında, bufetdə və  açıq idman meydançasında musiqili tədbirlər olurdu. Şən əyləncələr təşkil edilirdi. Pionerə keçid xüsusi tədbirlə həyata keçirilirdi. Qalstukların və döş nişanlarının təqdimatı xüsusi bir ənənə idi. 

            Müəllimə müqəddəs bir varlıq kimi baxırdıq. Elə hesab edirdik ki, onlar ümumiyyətlə  yemək yemir, su içmirlər. Tamamilə başqa, müqəddəs məxluqlardırlar. Onlar da özlərini bizim önümüzdə çox ciddi aparırdılar. Bizim yanımızda məsuliyyətli idilər. Danışıqlarına, davranışlarına, əyin-başlarına  xüsusi fikir verirdilər.  Şagird önündə nüfuzlu qalmaq müəllim şəxsiyyətinin əsas göstəriciləri idi.  Müəllimlərimiz həm dərs verən, həm də təlim-tərbiyə bəxş edən şəxslər idilər. Bizi sözün əsil mənasında yararlı, bu baxımdan yüksək düşüncəli, ali davranışlı şəxsiyyət kimi cəmiyyətdə görmək istəyirdilər. Oxumaq, dərin biliklərə sahib olmaq  ciddi tələb idi. Müxtəlif sahələr təbliğ və təşviq olunurdu. Bizə zehni və fiziki əməyin harmoniyasını təbliğ edirdilər. Hər iki əmək formasında böyük zəhmətin olmasını vurğulayırdılar. Oxuyanlar zehni əmək, fiziki işləyənlər isə fiziki əmək sərf edirlər, deyirdilər.  Kəndli və fəhlə peşələrini yaxşı mənimsəmək yollarını öyrədirdilər.

           1984-1987-ci tədris  illərində ibtidai siniflərdə (1-3-cü siniflər) birmərtəbəli binada  oxuyurduq. Ancaq məktəbin üçmərtəbəli yeni binasında dərs keçmək üçün darıxırdıq, tələsiyirdik. Dördüncü sinifə tez adlamaq istəyridik. Binaya tez-tez boylanırdıq.  Bu binada yuxarı sınıf şagirdləri dərslər keçirdilər.  Biz də onların cərgəsinə qoşulmaq istəyirdik. Həsrətlə baxırdıq.

         Məktəb yolunun qış fəsli də çox maraqlı olurdu. Üzüaşağı məktəb yolu ilə sürüşə-sürüşə gedirdik. Qar topu oynamağın da ki, öz ləzzəti var idi.

           Məktəbin təzə binasının önündə hərdən silahlar atmağı bizə öyrədirdilər. Hərb  müəllimi təlim silahlarından istifadə edərək bizə onunla davranmağı və istifadəni öyrədirdi. Yerə uzanıb öndəki nişanı hədəf alırdıq. Patronlardan çıxan qoxuların da bir başqa ləzzəti var idi. 

          Yazda isə çiçəklərin açması və məktəb formalarında şagirdlərin axını, yürüşü, ortalıq yolda  addımlamaları gözəl bir harmoniya yaradırdı. Payızda isə sərin küləklər yollarda olan solmuş,   xəzanların saralmış  yarpaqlarını  süpürürdü. Payızlıq meyvələrin (alma, armud və s.) isə bambaşqa dadı, təamı olurdu.  Təbii ki, bütün bu təbiət hadisələrinin bizim psixikamıza, psixi durumumuza öz müsbət təsirini biz sonralar hiss etmişik. Bu gün nostalji hisslərdə məhz o illəri xatırlamaqla öz ruhumuzu təzələyir və keçmişə, uşaqlığa qayıtmaqla cavanlaşırıq.

           “Son zəng” gələndə məktəb yolu bambaşqa bir zövqlü mənzərəyə çevrilirdi. Yasəmən gülü bütün yolu bəzəyirdi. Ən yadda qalan hadisə son zəng idi. Yaxşı yadımdadır, biz birincilər onuncuların önündə sıra ilə düzülür onlara güllər təqdim edirdik. Onlar da bizə hədiyyələr verirdilər.

          Məktəbdə əla və yaxşı oxumaq uğrunda sözün əsil mənasında rəqabət gedirdi. Müəllimlər böyük həyəcan yaradacaq  səhnəni, suallaşma və cavablar deyilən bilik yarışmasını, turnirini təşkil edirdilər. O yadımdadır ki, məktəbdə əla oxumağa görə kənddə yaxşı ad çıxaran şagirdlər olurdu. Hər bir şagirdin də öz azarkeşi var idi. Bu azarkeşlər arasında söz-söhbət yaranırdı. Mübahisə, polemika təşkil olunurdu. Hərə öz namizədini tərif edirdi. Kənddə, “filankəsin oğlu o qədər biliklidir ki, artıq kiçik yaşlarından qəzet oxuyur”, deyə fikirlər səslənirdi. Həm də “öz beynindən şeirlər yazır”, “ Elə biliklidir ki, yerin altını və üstün bilir”...kimi fikirlər gəzib dolaşırdı. “Biliyinə görə Lomonosovdur, Mendeleyevdir, Eynşteyndir, Nyutondur...Bir mətni bir dəfə oxuyur, nöqtə və vergülünə qədər əzbərdən danışır...” kimi şüarlar, fikirlər  səslənirdi. Bu da özündə biz yaxşı oxuyanlarda həvəs oyadırdı.  Hər il yaxşı oxuyanlara fəxri fərmanlar verilirdi. Bu təqdimat zallarda xüsusi təntənə ilə həyata keçirilirdi. Fəxri fərmanı qəbul etmək üçün səhnəyə çıxmaq həm şərəf, həm də həyəcan məsələsi idi. Alqışları qəbul etmək çox sevindirici idi. Müəllimlər valideynlərimizi görən kimi çalışqan olduqlarımıza görə  ünvanımıza təriflər yağdırırdılar. Valideynlərimizin bundan qəlbi sevinir, həyəcandan gözləri yaşarırdı.  Yaxşı və əla oxuyanların, özlərini tərbiyəli aparan şagirdlərin valideynləri əksər hallarda valideynlər iclaslarına çağrılmırdılar. Buna ehtiyac görülmürdü.  Həmin valideynlər iclaslara qatılsalar da xoş təəssüratlarla ayrılırdılar.

              Məktəbin yeni binasında şərəf lövhəsi asılmışıdı. Həmin lövhədə qabaqcıl şagirdlərin sıra ilə şəkilləri var idi. Lövhə bizim üçün əlçatmaz idi. Çünki bura hələlik  yuxarı sınıf şagirdlərinin şəkilləri asılırdı. Çox çalışırdıq ki, bizim də həmin lövhədə şəkillərimiz asılsın. Bu baxımdan da rüblükdə qiymətlərimizin aşağı düşməsi qəbul olunmurdu. Həm də o zaman əlaçı şagirdlərə verilən qızıl medallar barədə düşünürdük.  Bizə deyirdilər ki, məktəbdə qızıl medal alan şagird abituriyent olanda ali məktəbə qəbul üçün cəmisi bir imtahan verir. Ondan əla qiymət alanda ali məktəbə qəbul olunmuş hesab olunur. Bu, bizə istiqamət verir, ciddi həvəs yaradırdı. Əlaçı oxumaq bir status idi. Bütün rüblərdə əlaçı olmaq şərəf idi. Ondan aşağı enmək heç qəbul olunmurdu. Öz şəxsiyyətimizə sığışdırmırdıq. Əlaçı şagirdlərin kənddə əvəzsiz hörməti var idi. Əlaçı olmaq böyüklərin danışıq və fəxarət mövzusu idi.

             Siniflərdə açıq dərslər və yoxlamalar olurdu. Biz çox ciddi hazırlaşırdıq. Valideynlərimiz də gəlib açıq dərslərdə iştirak edirdilər. Bu, bizdə çox ciddi məsuliyyət yaradırdı.  Dərslərə əla cavablarla sinifin üzünü “ağardırdıq”.  Müəllimlərimizdən təşəkkürlər qazanmaq, alqışlar qəbul etmək  bizim üçün həyatın əsas mənalarından idi. Müəllimlər öz əla oxuyan şagirdlərini örnək olsun deyə, digər siniflər önündə dərs danışdırırdılar. Məsələn, yadımdadır, mən öz tarix dərsimi intonasiya ilə böyük siniflər önündə danışmışam.  Düzdür, böyük siniflər önündə dərs danışmaq bir qədər məsuliyyətli idi. Utancaqlıq yaradırdı. Lakin buna baxmayaraq, cəhdlər olunur, addımlar atılırdı. Bu yolla da əyani olaraq əlaçı olmağımız barədə məlumatlar yayılırdı. Yuxarı siniflər bizi nümunə kimi göstərirdilər.  Çox yaxşı yadımdadır, yuxarı siniflərin istedadlı şagirdlərini divar qəzeti hazırlamaq üçün cəlb edirdilər. Əla oxuyan şagirdlərə müəllimlər digər şagirdlərin dəftərlərini yoxlamağa verirdilər. İnam və güvənc çox idi. Bəzən əlaçı şagirdlər üzrlü səbəbdən dərsi buraxan müəllimləri də əvəzləyə bilirdilər. Bu artıq ənənə halını almışdı.

           Məktəbdə sakit olmalı və dəcəllik, nadinclik etməməli idik. Dərsi poza bilməzdik. Sakitciliyə riayət etmək bir şərt idi və əxlaq qaydasını özündə daşıyırdı.  Dərsi pozmaq, səs salmaq  bizim üçün heç də məqbul hesab olunmurdu. Müəllimlərimiz və evdə böyüklərimiz deyirdilər ki, nizam-intizamla, tərbiyə ilə bilik qardaşdır. Yanaşı olmalıdır. Tərbiyə olmayanda alınan bilik heç nədir. Müəllimlərimizlə valideynlərimiz arasında olan münasibətlər bizlərin ləyaqətli yetişməyinə  xidmət edirdi. Bu münasibətlərdən irəli gələrək hərdən müəllimlərdən daha çox çəkinirdik. Onlara hörmət edirdik. Yanlarında və önlərində məsuliyyətimiz daha da çoxalırdı.   Müəllim peşəsi valideynlərimiz və biz şagirdlər üçün müqəddəs sayılırdı. Həm də çoxlarımız bu peşəyə yiyələnmək istəyirdik. Bəzilərimiz üçün də hətta əlçatmaz kimi görünürdü; çünki peşə  ucada, ali zirvədə qərarlaşmışdı. Müəllimlərimiz ictimaiyyət nümayəndələri hesab olunurdular. Tədbirlərin, məclislərin, adət-ənənələrin aparıcı qüvvələri idilər. Yol göstərir, istiqamət verirdilər. Adət-ənənənələrin icrasında, ayinlərdə  yaxından iştirak edirdilər.

          İbtidai sinifi bitirib həvəslə dördüncü sinifə başlamışdıq. Arzularımız, istəklərimiz fidana, cavan ağaca bənzəyirdi.  1987-1988-ci tədris ili idi.  Artıq yeni fənlərlə rastlaşmışdıq. Yeni fənlər dərs yükünü artırmış, məsuliyyət yaratmışdı. Lakin çox maraqlı gəlirdi. Məktəbin yeni binasına köçmüşdük. İlk baxışdan sinif otaqlarındakı əyani vəsaitlər bizim üçün tam yenilik idi. Rəngarənglik və məna çalarlığı bəxş edirdi.  Yeni sinif rəhbərimiz var idi. Otağımız çox səliqəli və işıqlı idi. Ədəbiyyat kabinetində, sinifində divardan dahi mütəfəkkirlərin, ədiblərin şəkilləri asılmışdı. Tez-tez divara boylanır, onların doğum və ölüm tarixinə baxırdıq. Onlarla öyünürdük. Botanika və zoologiya dərs otağında  da gözəl əyani vəsaitlər mənzərəsi var idi.  Düzdür, kimya fənni hələ keçmirdik. 1987-1988-ci dərs ili idi. Lakin kimya otağında bizə filmlər nümayiş olunurdu. Kimya kabinetinə girəndə elə bil hansısa böyük bir müəssisənin laboratoriyasına daxil olurduq. O dərəcədə valehedici idi.  Ləvazimatlar, aparatlar, texniki vəsaitlər  çoxluq təşkil edirdi.

             Məktəbin birinci mərtəbəsində şagirdlərə verilən qiymətlərin bənzədilməsini özündə ehtiva edən rəsmlər, divar qəzetləri  var idi. Məsələn, iki qiyməti alan şagirdlər tısbağa belində, kafi qiymət alanlar at belində, yaxşı qiymətlər alanlar avtomobildə, əlaçılar isə təyyarədə gedənlər  kimi göstərilirdi. Bununla da nailiyyətlər və mənzil başına çatmaq üçün sürəti əks etdirən minik vasitələri müqayisə olunaraq dərəcələndirilirdi.  Məktəbdə yaradılmış Tarix diyarşünaslıq muzeyi özünün eksponatları ilə çox zəngin idi. Həmin muzey kəndimizin zəngin irsini və mədəniyyətini ifadə edirdi.

             Müəllimlər öz yetirmələri ilə öyünür, şagirdlərinin nailiyyətləri ilə fəxr edirdilər. Arçut orta məktəbi Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə əlaqədar olaraq 1988-89-cu tədris ilinin yarısında artıq tam şəkildə bağlandı. Öz müəllimlərini və şagirdlərini intizarda qoydu. 1924-cü ildən başlayan ömrü yarımçıq kəsildi. Gələcək planları, layihələri iflasa uğradı.  Ancaq onun yetirmələri bir an belə məktəbi unutmadılar. Hər yanda məktəbin uca adını şərəflə təmsil etdilər, yaşatdılar.  “ARDIC” Hərəkatının ideyası ilə   2024-cü ilin may ayının 26-da  özünün  100 illik Yubileyini Bakı şəhərində təntənə ilə qeyd etdi. Hərəkatın “Arça” Düşüncə Mərkəzi bu layihənin reallaşmasında yaxından iştirak etdi.

          Arçut kənd orta məktəbi Arçut əsilli yeniyetmə və gənclər üçün öz şagirdlərinin yaddaşlarında bir nümunə qoyub, əbədilik həkk edib. Bu əbədilik dəyərləri irsən ötürülməlidir.

          Arçut kənd orta məktəbinin bəzi yetirmələri bu gün  “Arça” Düşüncə Mərkəzində cəmləşiblər. Öz düşüncələri ilə çıxış edir, konsepsiyalar üçün layiqli töhfələr bəxş edirlər.  Vaxtilə məktəbin onlara bəxş etdiyi biliklərdən yararlanaraq, məktəbin etdiyi yaxşılıqlardan irəli gələrək, indi həmin elementləri məktəbin özünə qaytarırlar.

         Arçut kənd orta məktəbinin fəaliyyətini öyrənmək kənd əsilli gənclərə mühüm faydalar verər və düşüncələrini daha da təkmilləşdirər. Özünüdərk yolunda müəyyən qazanclar bəxş edər.

Arçutun yeniyetmə və gənclərinin həyatı- Ardıclı bir uşağın xatirəsində (1980-ci illər)

Belə bir sual ətrafında düşünmək və cavab tapmaq olar: 1980-ci illərdə Arçutlu yeniyetmə və gənclərinin həyatı necə keçirdi. Düşüncələri nələrdən ibarət idi:

-Ali məktəblərə qəbul haqqında, həmçinin  tələbə adını qazanmaq, tələbə biletini və diplomu, attestatı “islatmaq” haqqında düşünürdülər;

-əsgərlik xidməti barədə, həmçinin əsgərlikdə rus dilini yaxından mənimsəmək, dərindən öyrənmək barədə düşünürdülər;

-əsgərlikdən gəldikdən sonra əsgərlik həyatı haqqında fəxrlə və ağızdolusu danışırdılar. Hətta əsgərlikdən sonra xidmət etdikləri yerlərdə qalmaq və yaşamaq istəklərini bildirirdilər;

-rus dilini öryəndiklərini deyirdilər və hərdən öz aralarında rus dilində danışırdılar;

-ali məktəbə qəbul olunanlar öyünürdülər, fəxr edirdilər;

-ağ xalat geyinmək haqqında düşünürdülər;

-sevgi və məhəbbət haqqında danışırdılar;

-məktublaşmalarından bəhs edirdilər və digər  kənd, qəsəbə və şəhərlərlə məktublaşmaq barədə düşünürdülər və yeni dost tapdıqlarına görə fəxr hissi duyurdular;

-uzaqda yaşayan qohumlarına baş çəkmək haqqında fikirləşirdilər;

-uzaqda yaşayan qohumlarının evlərində qonaq kimi qalmaqlarından ağız dolusu danışırdılar;

-musiqilərə qulaq asırdılar, evlərdə, təbiət qoynunda şənliklər təşkil edirdilər;

-musiqi alətlərində ifa etməyi öyrənirdilər;

-müəllimlik edirdilər. Müəllim kimi yetişməyə can atırdılar;

-peşə məktəblərində peşələr  öyrənirdilər. Maşın və mexanizatorların dilini öyrənməyə çalışırdılar;

-adət-ənənələr üzrə şənliklər, müxtəlif məclislər, partilər  təşkil edirdilər, şən gənclik haqqında düşünürdülər;

-mənzərəli yerlərdə şəkillər çəkdirmək barədə düşünürdülər;

-dəbli geyimlərdən istifadə edirdilər;

-qəzet və jurnallar oxumaqdan həzz alırdılar;

-şeirlər yazmaq barədə düşünürdülər;

-futbola baxırdılar və komandalara azarkeşlik edirdilər;

-teatrlar təşkil edirdilər, musiqi qrupları  formalaşdırırdılar;

-radioları dinləyirdilər, televizorda filmləri izləyirdilər;

-yeni-yeni audio kasetlər və vallar alıb gətirirdilər;

-kinoteatrlarda kinolara baxmaq bir dəb idi;

-kinoları müzakirə edirdilər, özlərini aktrisa və aktyorlara bənzədirdilər;

-idmanla məşğul olurdular;

-əsgərliyə gedən gənclərin bir qismi qalaraq zabitlər, gizirlər kimi hərbi xidmətlərini davam etdirirdilər;

- sevdikləri qızlara elçilər göndərirdilər;

-nişanlar təşkil edirdilər;

-xınayaxtılar düzəldirdilər;

-milli bayramların təşkilini həyata keçirir və şirniyyatlar hazırlayırdılar;

-süfrələri bəzəyir və yolkalar qururdular;

-uzaq məmləkətlərdən şirniyyatlar, geyimlər, oyuncaqlar alıb kəndə gətirirdilər;

-kəndin toy adətlərində yaxından iştirak edirdilər, məclisləri bəzəyirdilər;

-müxtəlif oyunlar təşkil edirdilər;

-şahmat, nərd, domino, çu, divara döydü, ənzəli   kimi oyunlar oynayırdılar;

-ev tikintilərində ustalıq  və fəhləlik edirdilər;

-sürücülük öyrənirdilər;

-evləri bəzəyirdilər;

-kombaynları və traktorları idarə edirdilər;

-kənd təsərrüfatında yaxından iştirak edirdilər;

-ot biçinlərində iştirak edirdilər;

-ölkənin ayrı-ayrı yerlərinə mövsümi işlərə gedirdilər və s.

 Elşən Nəsibov (Elşən Ardıc)

Siyasətşünas-alim, yazıçı-publisit. “ARDIC” Hərəkatının təsisçisi və məsul katibi. Qərbi Azərbaycan İcmasının üzvü

 

 

Concept of youth development in Archutlu (Ardıclı)

                                       Seventh article
The key characteristics of the Archut youth of the 1960s-1980s are reflected in their portrayal. Avant-garde and guiding concepts that conditioned development (continuation of the previous article)

(approach from the prism of recalling positions, views, theses, goals and objectives set, and the main principles of the development concept in this regard)

The innovative events that took place in the village in the 1960s and 1980s of the XX century created a revolution in thoughts and left their deep traces. That period can be characterized as the “Golden Age” of the village. Because this historical stage was engraved in the memories of the youth with values and golden letters. The innovations that took place created a change in the consciousness of all young people and raised them in a healthy spirit. The guiding ideas that gave impetus to the development of children, adolescents, and youth of that period created a turning point and formed the composition of the concept, which still forms the composition of ideology today.
From this perspective, the majority of people who characterized that era also reflected the depth, breadth, comprehensiveness, and significance of the processes that conditioned reformism at the time. That era's transformation and the potential that comes from using reason still exist and are put to use today. Today, the earlier approaches to progress and development are still used. Of course, the school plays an indisputable and crucial role in this. Everyone who shares their thoughts on this does so from the bottom of their hearts. Graduates' perspectives regarding the school's innovative role are endless. 
Born into an intellectual family in the village of Archut in 1960, Rauf Abbas oglu Mashadiyev attended the village secondary school from 1967 to 1977 before enrolling in the Azerbaijan State Institute of Arts in 1978. He describes the features of that time period as follows: "Our childhood years, as well as our youth years, were very comprehensive and distinguished from other peers."
We were the only students in Archut Village Secondary School when we started the first grade in 1967. We graduated from the tenth grade with 93 students overall, divided into three classes (A, B, and V), each with 31 students. Up to 60 students could study in the other classes, which were A and B. We studied the first grade in the lower, oldest building of the school. The school's recently constructed three-story building housed the upper grades. Our instructors at M.F. Akhundov Secondary School were highly qualified, accountable, and demanding, particularly Mahammad Aliyev, our school's director. 
They shared all of their expertise with the students. Every quarter, a meeting was held to announce the results, including which class had the best students. There were laboratories in operation. There was a laboratory for chemistry, for instance. Mammad Chaltikov, the teacher, instructed the students as if they were actual chemists. Every subject had a different club.  We loved shooting and sports.
Other subjects - mathematics, geometry, physics, geography, history, language and literature, and - were also very important to us. Class competitions were held in sports lessons. After graduating from secondary school, everyone pursued their art. Some chose higher education, some chose technical schools, and some chose vocational schools. There was competition for knowledge, and it was like a competition to see which class would get admitted to higher education. 
Many people were admitted to higher education. For a while, their names were mentioned by the villagers. Chemistry, mathematics, and physics were my favorite subjects.” Sadagat Hasan gizi Mammadova, who was born in the village of Archut in 1969 and graduated from secondary school in the village, also draws attention to her views on the rural youth of the 80s of the 20th century. Thus, she expresses the following thoughts about the avant-garde life of youth: “Firstly, we benefited from school.  We looked at our elders and learned life as if. We tried to repeat them. Not only that, but we made ourselves look like them both in our clothes and in our actions. Our fashionable clothes were also formed when we were in the upper grades of school. 
Neat clothes and fashionable hairstyles were the main appearance of our beauty. In our youth, we wanted to live only and only a cheerful life. Our faces were always smiling. Life also smiled at us. We were looking for news all day long. We looked through magazines. Furthermore, we were looking for pictures of beautiful girls. There was much news at school and in the neighborhood. Recently, young people were dressing fashionably. Even among women and girls in our village, there were those who wore trousers. All young people looked at each other and competed. The world of beauty engulfed us. We often went to the city. We visited department stores. Not only that, but we bought clothes and perfumes. We watched movies. We walked collectively. Not only that, but we also watched movies in clubs in our village. We mainly liked Indian films. We loved their music.
Their meanings were multifaceted. Our tastes were similar to theirs. Back then, henna ceremonies, weddings, engagements, and holiday tables were decorated with girls and boys. Particular attention was paid to the bride's decorations. The bride's car was also decorated to the liking of our youth. It was a passion to be both the best man and the best man of the bride and groom. Everybody made an effort to wear a rose to their chest. We wanted a wedding every day for that reason. We made an effort to make the entire world appear lovely. Our henna ceremonies and weddings featured modern music. The wedding was led by singers. They sang new songs. Dancing beautifully at the wedding was also in style.
All eyes were on the young girls. When it came to weddings, mothers would pick girls for their sons. At engagements and weddings, as well as in the neighborhood and at school, our girls were well-liked. At folk ceremonies, young girls were the object of desire for boys who returned from military service, completed high school, and then returned to the village to get married.  The customs we had were excellent. Additionally, there was kidnapping. My current wife, for instance, abducted me. Back then, young people were getting married before joining the military. I am unable to identify the advantages and disadvantages of this. It's better if everything is done in its own time.
We teenagers and young people studied at school on the one hand, and on the other hand, we helped our parents with the farm and housework. Our customs were very good. New Year and Novruz holidays were interesting. Girls attached importance to table decoration. They also baked good sweets for the tables. Iravan ketasi decorated the table. Housekeeping was also a concern of young girls. 
Everyone paid special attention to the cleanliness of the girls' houses. Decorating khonchas for the bride was also a concern of the girls. Living a pleasant life was the main interest. Young people would gather and organize house parties. There were also many neighborhood parties.  Young men would walk around the neighborhoods in groups, carrying tape recorders on their shoulders, showing themselves to girls. We would organize picnics in the mountains, in meadows, at springs, and on riverbanks. We young men were very energetic. Furthermore, we could not get tired of work and effort.
We flew in the sky in our dreams. We had no worries or sorrows. Our life was very smooth. Problems were also solved by themselves. The basic ideas of our youth were very rich. We all had an idea, and each of us had an idea for a choice. However, we tried to focus all our thoughts on making our youth interesting. The youth of our village at that time also coincided with the refugee crisis. We saw difficulties. Fear and excitement broke our hearts. However, in Azerbaijan, we continued to live our village youth again. Thank God, we preserved our youth and were able to pass the baton to generations. I wish a bright future to our current youth!  From Archut village secondary school named after M.F. Akhundov to the “Archa” Thought Center of the “ARDIC” Movement: an approach from the context of expressing memory, reflecting the truths of history.
Memories of a student (Elshan Nasibov) who studied in the lower grades of that secondary school: Unforgettable memory information for Archut and other teenagers and young people - material and topics for the theoretical foundations of the youth concept.
Foremost, it is worth noting that the “Archa” Thought Center has set itself the goal of preserving the cultural heritage of Archut, formed over the centuries, and passing it on from generation to generation. 
It has also set tasks to achieve its goals. It has taken on the responsibility of keeping the heritage alive. The “Archa” Thought Center believes that the heritage of the village of Ardij, which has remained outside its native habitat, should be experienced; the visual memory should be synthesized with the absentee space and expressed in the pages of history with its worthy contributions to society. This is a matter of honor. The road to forgetfulness  cannot be given. The place of the Soykök must be introduced and shown, and its identity must be experienced. The village has left deep traces in the memory of its descendants, its inhabitants scattered around the world. It has formed its own features and architecture.
Keeping the village alive, reviving it as it is in memories and in thoughts, is a serious responsibility and comes from innateness. Each person is a memory carrier where information is collected. This memory allows history to be written and conclusions to be drawn from history. Objective, true memory reflects the writing of correct and true history. Correctly written history is in itself a matter of honor and dignity, an honest approach to and respect for the past. In recent centuries, the village of Ardıç has constantly produced intellectuals and people of knowledge who shed light on the dark world and performed an enlightening task, who have reached perfection beyond such abilities, and wise people who have accumulated good deeds with those who have reached perfection. Archut village secondary school has applied educational waves.
Enlightenment processes were implemented both in the presentation of secular knowledge and in the implementation of enlightening processes in society (reading newspapers and magazines, reading fiction on a mass scale, and promoting and encouraging theater, cinema, and culture). 
 The school itself was an association. In the 80s of the 20th century, the activities of the Archut village secondary school named after Mirza Fatali Akhundov had improved greatly. The students it educated were scattered to many places as specialists, personnel, and people of various professions. They were keeping the honorable name of the school alive. Personnel brought glory to the name of their native school. It is worth admitting that this educational institution was a temple of science, education, training, and upbringing for teenagers and young people. Every person born in Archut benefited from the school and made full use of this temple in building a happy life, choosing a healthy and correct future.
    In its strategy and tactics, the educational institution has set itself the main goal of presenting and teaching natural sciences and humanities on a secular basis and thus cultivating a personality who looks at the world with an open and clear mind. The life and life path of a person is a hereditary school that concentrates phenomenological events that create consistent and binding, as well as conditioning memories, and form lines in linear trajectories. Life experience, centers of application of acquired knowledge, and carrying the function of a school.
If we can say so, the school where a person is educated is of theoretical importance, and the school where he lives in life is of practical importance. In a school expressed in a general sense, a person remembers and understands what he has learned clarifies dark corners and angles for himself. It illuminates dark moments. He can create history by connecting the past with the present. He can form history in chronological order precisely on the basis of information that has left a mark in his memory. When looking back, when remembering, he discovers meaningful factors, recalls them, and considers them as a stimulus for his future life.  A person engraves positive and negative events with his memory in these lines and absorbs them into his thoughts. 
The expression of memory in itself gives rise to moments, conditions, events, and circumstances that contain knowledge and training. Imagery and imagination are conditioned factors that have hereditary and consistent influential power. The school forms the similar character and behavioral characteristics of its representatives. Because it provides its members with standard knowledge and upbringing. The life of Archut (Ardij) Secondary School has left deep and positive traces in every person who has received knowledge there. The transfer of memory, its engraving in writings, already means the writing of a history in itself. I - Elshan Misir oglu Nasibov - went to the first grade of Archut village secondary school named after M.F. Akhundov of Pambak District, where I was born in 1984. However, before going to the first grade, I studied in the preschool preparatory class, which we call the "zeroth".
In this preparatory course, I almost went through the first-grade lessons. I got the first spirit of school in the preparatory class. By entering this class, I was able to understand the concept of school. I learned the alphabet, numbers, arithmetic, writing, reading, and drawing in this initial preparatory class. Thus, I went to the first grade in a prepared state. In the first grade, I further improved my reading and writing. In the primary school, of course, I went from the alphabet to my native language. 
 The teachers of the Archut village secondary school took a pen from my hand and taught me how to write, which also meant the beginning of the processes that would ensure my educational life. The secondary school, which began its activities in 1924, had grown significantly in the 80s of the 20th century. The old school where our parents studied was replaced by a new, multi-story school building. The new building met modern requirements. Bright classrooms and an abundance of educated teachers created a real foundation for providing quality education.  The conditions required that high-quality secondary education be provided in order to train good specialists in line with the times. 
 The building had a gym and a cafeteria. The gym was equipped with the necessary equipment. Sports classes were held in the hall, and various tournaments were organized. In the winter, mini-football, volleyball, and basketball games were organized. The size of the hall allowed for such tournaments. The school could provide training and exercises that met modern requirements. In the mornings, before classes began, 10-15 minutes of sports and physical education exercises were held for students of all grades. In elementary grades, the school gave us children milk and cookies and sweet bread every morning. It took care of our health. 
The modern conditions and sufficient base personnel potential of the Archut secondary school reflected the necessity of providing high-level secondary education. On the one hand, the school tried to train specialists in various fields, and on the other hand, it took its own measures to train teaching staff and implemented its program. The village secondary school is remembered for its many values.  So, there was an environment at school that was beneficial for our health and gave us a good mood.
 We were nourished by the pleasant aura of the school. We rushed to go to school every day. Because its orderly and cheerful life attracted us very much. The order and discipline of the school seemed to systematize and regulate our thoughts and actions. Order and discipline absorbed our soul and turned us into valuable people, useful to society, our village, and our community. The school was a place for our exuberant spirit. It made us relive our true childhood. It did this in several ways: first, it gave us secular science and natural knowledge at a level and volume that we could comprehend. We took special pleasure in that knowledge. We read, comprehended, and learned with enthusiasm. Not only that, but we were diligent; second, it taught us the rules of sitting, talking to adults, and how to behave in life. 
We learned forms of addressing adults.  It taught us to go to bed on time, prepare lessons on time, have fun, and relax; thirdly, it took care of our health. Vaccinations against various diseases were given on time. Students underwent medical examinations on time. They fed us. Every year, new books were distributed. We also loved books very much. We did not tear or spoil their pages. On the contrary, we made covers. We glued torn pages. We protected them like the apple of our eye; fourthly, we learned hygienic rules. It was necessary to be clean and neat, ironed, have a neat face and head, have nails trimmed on time, and have hair cut short. Our teachers constantly checked us. The cleaning staff monitored hygiene. Moral teachings and upbringing were almost a codex. Norms and rules were collected together, accumulated.
It was as if it was built on educating us, preparing us for the future. We perhaps could not appreciate these requirements at that time. Over time, we began to understand their importance. Now we understand that all this was aimed at educating us as worthy individuals for society. We benefited greatly from the system of that time. The school, as a temple, played the role of a reforming temple that eliminated the negative and loaded the positive. The school had a rich library. We used it for extracurricular reading. Adults read a lot of fiction. They really benefited from the library fund. We pioneers at school subscribed to the newspaper. 
We bought it every time. It was very interesting to us. At the same time, we also bought periodicals for children and read them with enthusiasm. Civil defense preparations were taken seriously in our school. I remember that in connection with the accident at the Chernobyl Nuclear Power Plant in April 1986, serious civil defense measures were held in our school.  We were taught how to use anti-gas masks. They said that these devices protect people's respiratory organs, eyes, and faces from poisonous radioactive substances. They also protect against bacterial elements. Likewise, they showed us instructions for saving people. They explained how to hide and protect themselves in shelters. Furthermore, they conducted training in helping the sick. Every year we were given new school uniforms. This had already become a holiday tradition. 
 We treated the school uniform with respect. I remember that we would bend down and wipe our shoes often. We carried a special towel in our pockets for this. Our trousers and shirts had to be ironed and neat. We would neatly place notebooks, books, pens, rulers, compasses, erasers, and pencils, as well as other supplies, in our school bags. This process itself kept our spirits in order. The school was a caring center. It kept all students and teachers in sight.  School taught us to treat our belongings with such respect. School uniforms decorated our heads and shoulders. 
The headbands tied to the girls' hair also had their own aesthetic appearance. It was a customary tradition to go to class in the morning and return from class in the afternoon after drinking sweet tea every day. Walking on the school road every day was a health benefit. We missed it when we couldn't go to school. We didn't want to get sick and miss class. That day was a loss for us. We rushed to see our class. We paid special attention to the cleanliness of our class. Not only that, but we watered the flowers in the pots. We kept the desks and seats clean. In school uniforms, including red ties and badges, and with bags in hands, the school road was collectively decorated with school uniforms and bags. Of course, this was a festival tradition. 
The decoration of the school road every day also created a very pleasant sight for the adults who watched it. We felt that they liked this site very much. They took special pleasure in looking at us.  The school's clubs and theater performances, as well as the concerts organized, also indicated that the school was an ethical and aesthetic temple. This temple was a center of culture and art. Musical events took place in the school hall, cafeteria, and outdoor sports field. Fun entertainment was organized. The transition to Pioneer was carried out with a special event. The presentation of ties and badges was a special tradition.
We looked at teachers as sacred beings. We thought that they did not eat or drink at all. They were completely different, sacred creatures. They also behaved very seriously in front of us. Not only that, but they were responsible with us. They paid special attention to their speech, behavior, and clothing. Remaining authoritative in front of students was the main indicator of a teacher's personality. Our teachers were both people who taught and provided education. 
They wanted to see us in society as useful in the true sense of the word, highly intelligent, and highly behaved individuals. Reading and having deep knowledge were serious requirements. Various fields were promoted and encouraged. They preached to us the harmony of mental and physical labor. They emphasized the great effort in both forms of labor. Furthermore, they said that those who read expend mental labor, and those who work physically expend physical labor. They taught us how to master the professions of peasants and workers well.  In the 1984-1987 school years, we studied in the primary grades (grades 1-3) in a one-story building. 
However, we missed it and were in a hurry to study in the new three-story building of the school. We wanted to quickly get to the fourth grade. We often looked at the building. The upper-grade students had classes in this building. We also wanted to join their ranks. We looked at it with longing. Winter on the school road was also very interesting. We would slide down the steep school road. Playing snowballs also had its own pleasure. Sometimes they taught us to shoot weapons in front of the new school building. The military instructor used training weapons to teach us how to handle and use them. We would lie down on the ground and aim at the target in front of us. The smells coming from the cartridges also had another pleasure.
In the spring, the blooming of flowers and the flow of students in school uniforms, their march, and their walking on the middle road created a beautiful harmony. In the fall, cool winds swept away the withered and yellowed leaves of the trees on the roads. Autumn fruits (apples, pears, etc.) had a completely different taste and flavor. Of course, we felt the positive impact of all these natural phenomena on our psyche and mental state later. 
Today, in nostalgic feelings, we refresh our souls by remembering those years and rejuvenate ourselves by returning to the past, to childhood. When the “last bell” rang, the school road turned into a completely different and pleasant landscape. Jasmine flowers decorated the entire road. The most memorable event was the last bell. I remember well, we, the first ones, lined up in front of the tenth ones and presented them with flowers. They also gave us gifts. There was a competition in the true sense of the word for excellent and good study at school.  Teachers would organize a stage that would create great excitement, a knowledge competition, and a tournament called Question and Answer. I remember that there were students who made a good name in the village for their excellent reading at school. Each student had his own fans. Rumors would arise among these fans. Arguments and polemics would be organized. Everyone would praise their candidate. 
In the village, thoughts like “so-and-so’s son is so knowledgeable that he has been reading newspapers since he was a child” were heard. Also, thoughts like “he writes poems from his own mind” and “he is so knowledgeable that he knows the underworld and the above” were going around. Slogans and thoughts like “He is Lomonosov, Mendeleev, Einstein, Newton according to his knowledge... He reads a text once and speaks it by heart down to the full stop and comma…” were heard. This in itself aroused enthusiasm in us good readers. Every year, honorary certificates were given to good readers. 
This presentation was carried out with special solemnity in the halls. Going on stage to accept the honorary degree was both an honor and a matter of excitement. It was very gratifying to receive the applause. As soon as the teachers saw our parents, they would shower us with praise for our diligence. Our parents' hearts would rejoice at this, and their eyes would tear up with excitement. In most cases, the parents of students who studied well, excelled, and behaved well were not invited to the parents' meetings. There was no need for this. Even if these parents attended the meetings, they would leave with pleasant impressions. A plaque of honor was hung in the new school building.
There were pictures of the best students on that board. The board was inaccessible to us. Because pictures of the upper-class students were hanging there for the time being. We tried very hard to have our pictures hang on that board too. From this perspective, it was unacceptable for our grades to drop in a quarter. We were also thinking about the gold medals given to excellent students at that time. We were told that when a student who received a gold medal at school became an applicant, he or she only had to take one exam to enter a university. If he or she received an excellent grade, he or she was considered accepte
Studying excellently was a status. It was an honor to be excellent in all quarters. It was never acceptable to fall below that. We did not allow it to be a part of our own identity. Excellent students had invaluable respect in the village. Being excellent was a topic of conversation and pride for the adults. There were open lessons and tests in the classes. We prepared very seriously. Our parents also came and participated in open lessons. This created a very serious responsibility in us.  We “whitened” the class with excellent answers to the lessons. Earning thanks and receiving applause from our teachers were the main meanings of life for us. Teachers would have their excellent students recite their lessons in front of other classes as an example. For example, I remember that I recited my history lesson with intonation in front of the older classes. 
True, lecturing in front of older classes was a bit of a responsibility. It created shyness. However, attempts were made and steps were taken. In this way, information about our excellence was also spread visually. The upper classes held us up as examples. I remember very well that talented upper class students were involved in preparing a wall newspaper. Teachers would give excellent students the opportunity to check the notebooks of other students. There was a lot of trust and confidence. Sometimes excellent students could even replace teachers who missed classes for an excuse. This had already become a tradition.  We had to be quiet at school and not be naughty or mischievous. 
 We couldn't disrupt the lesson. Maintaining quietness was a condition and carried a moral code. Disrupting the lesson and making noise was not considered acceptable for us at all. Our teachers and elders at home said that knowledge is a brother to discipline and upbringing. It should be there. Knowledge without upbringing is nothing. The relationships between our teachers and our parents served our worthy upbringing. Based on these relationships, we sometimes avoided teachers more. We respected them. Our responsibility with them and in front of them increased even more. The teaching profession was considered sacred to our parents and us students. Moreover, many of us wanted to master this profession. For some of us, it even seemed unattainable because the profession was set high, at the highest peak. Our teachers were considered representatives of the public. They were the driving forces of events, assemblies, and traditions.  They showed the way and gave direction.
Furthermore, they were closely involved in the implementation of customs and rituals. We had finished primary school and enthusiastically started fourth grade. Our dreams and aspirations were like saplings and young trees. It was the 1987-1988 academic year. We had already encountered new subjects. New subjects had increased the workload and created responsibility. But it was very interesting. We had moved to the new school building. At first glance, the visual aids in the classrooms were a complete novelty for us. 
They gave us color and meaning. We had a new class teacher. Our room was very neat and bright. In the literature cabinet and classroom, pictures of great thinkers and writers were hanging on the walls. We often looked at the walls and looked at their birth and death dates. We were proud of them. There was also a beautiful view of visual aids in the botany and zoology classrooms. True, we had not yet passed the chemistry subject.  It was the 1987-1988 school year. However, films were shown to us in the chemistry room. When we entered the chemistry room, it was as if we were entering a laboratory of some large enterprise. It was so fascinating. 
There were a lot of supplies, apparatus, and technical equipment. On the first floor of the school, there were paintings and wall newspapers that included comparisons of the grades given to students. For example, students who received two grades were shown riding on a turtle's back, those who received satisfactory grades were shown riding on a horse, those who received good grades were shown riding in a car, and those who received excellent grades were shown riding in an airplane.
In this way, the vehicles that reflected achievements and the speed of reaching their homes were compared and ranked. The Historical and Local History Museum established at the school was very rich in its exhibits. That museum expressed the rich heritage and culture of our village. Teachers were proud of their students and proud of their students' achievements.  Archut secondary school was completely closed halfway through the 1988-89 academic year due to the Armenia-Azerbaijan Nagorno-Karabakh conflict. It left its teachers and students waiting
Its life, which began in 1924, was cut short. Its future plans and projects failed. However, its students did not forget the school for a moment. They represented the school's great name with honor everywhere and kept it alive. With the idea of the "ARDIC" Movement, it celebrated its 100th anniversary in Baku on May 26, 2024. The movement's "Archa" Thought Center closely participated in the implementation of this project. Archut village secondary school set an example in the memories of its students and engraved eternity for teenagers and young people of Archut origin. These eternal values must be passed down through inheritance.  Some graduates of the Archut village secondary school are gathered at the “Archa” Thought Center today. They come up with their own thoughts, make worthy contributions to concepts. 
Taking advantage of the knowledge that the school once gave them and proceeding from the good things the school did, they are now returning those elements to the school itself. Studying the activities of the Archut village secondary school will provide important benefits to young people of rural origin and further improve their thinking. It will provide certain gains on the path to self-realization. The life of Archut teenagers and youth 
     In the memory of a child from Ardıçlı (1980s), one can think about and find an answer to such a question: How did the lives of Archut teenagers and youth go in the 1980s? What were their thoughts?
 - They thought about admission to higher education institutions, as well as about earning a student name, “soaking” their student card and diploma, and certificate. 
- They thought about military service, as well as about mastering the Russian language closely and studying it in depth in the military.
 -After returning from military service, they spoke proudly and enthusiastically about their military life.
They even expressed their desire to stay and live in the places where they served after military service;
They said that they had learned Russian and sometimes spoke Russian among themselves;
 -those who had been admitted to higher education boasted and were proud; -they thought about wearing a white gown; -they talked about love and affection;
they talked about their correspondence and thought about corresponding with other villages, towns and cities and felt proud of having found new friends;
- they thought about visiting relatives living faraway; -they talked a lot about staying as guests in the homes of relatives living faraway; 
they listened to music, organized parties in their homes and in the lap of nature; 
-they learned to play musical instruments; 
-they taught.

They had aspirations of becoming teachers and studied professions in vocational schools. 
They also made efforts to learn the language of machines and mechanics. 
In addition, they organized festivities and various gatherings, adhering to customs and traditions, and focused on the joy of youth. 
They also enjoyed taking pictures in scenic places and wearing fashionable clothes. 
Reading newspapers and magazines was a common pastime, and some even had aspirations of writing poetry. 
They were also avid fans of football and would cheer on their favorite teams. 
The community also had a strong interest in the arts, organizing theaters and forming music groups.
     They would listen to the radio and watch movies on TV, and would often purchase new audio cassettes and reels. 
Going to the movie theater was considered a fashionable activity, and they would often discuss and compare themselves to the actors and actresses on screen.
     Sports were also a popular activity, and some young men who had completed their military service would continue on as officers and ensigns. 
They would also send messengers to the girls they loved and organize engagements. 
The community also had their own traditions, such as making Khinyakhti and celebrating national holidays by preparing sweets, decorating tables, and setting up Christmas trees.
     They would even purchase sweets, clothes, and toys from distant countries and bring them back to the village.

I have made the following corrections and suggestions for improvement: 
- Participated closely in village wedding customs and decorated gatherings. - Organized various games, including chess, backgammon, dominoes, chu, dirava doydu, and anzali.
 - Worked as craftsmen and laborers in house construction.
     - Learned to drive and decorated houses.
     - Operated combines and tractors. - Participated closely in agriculture and haymaking; 
- Went to different parts of the country for seasonal work. 
Elshan Nasibov (also known as Elshan Ardıch is a political scientist, writer, and publicist. 
He is the founder and executive secretary of the "ARDIC" Movement and a member of the West Azerbaijan Community