Arçutlu (Ardıclı) gənclərin inkişaf konsepsiyası
Altıncı yazı
1960-1980-ci illərin Arçut gəncliyinin əsas xüsusiyyətləri- o dövrkü gənclərin təqdimatında. İnkişafı şərtləndirən avanqard və rəhbər ideyalar
(mövqelərin, baxışların, tezislərin, qarşıya qoyulan məqsəd və vəzifələrin, bu baxımdan inkişaf konsepsiyasının əsas prinsiplərinin xatırlanması prizmasından yanaşma)
1960-1988-ci illərdə Arçut kəndində sözün həqiqi mənasında inqilabi bir bum yaşanıb. Mahiyyətcə mədəni inqilab baş verib. Yeni axarlar və cərəyanlar, dəyişiklər yaradan islahatlar formalaşıb. Köklü dəyişikliklər şüurlarda və əməllərdə gerçəkləşib. Bu inqilab əsasən təhsilin, maarifçiliyin inkişafı və bu baxımdan da geniş yayılması, əhatələnməsi ilə əlaqəli olub. Ədəbiyyat, mədəniyyət, incəsnət düşüncələrdə həlledici dəyişikliklər yaradıb. İnsanlar rasional həyata qədəm qoya biliblər. Köhnəliklərlə barışmayaraq, yeniliklər üzərində həyatlarını kökləyiblər, nizama salıblar, rasional axarlara yönləndiriblər. Rasional və müasir sistemli həyat özünü təsərrüfat sahələrində, mədəniyyətdə, məişətdə göstərib. Yeniyetmə və gənclər yaradıcılığa və quruculuğa həvəsləndirilib. Təsərrüfata yeni münasibət formaları və üsulları meydana gəlib. Təsərrüfatdan daha çox gəlir əldə etmək bir şərt olub. İnkişafın bazasında yeniliklər amili qərarlaşıb. Yeniliklər gənclərin bitkin şəxsiyyət kimi yetişməsinə rəvac verib.
Bütün yeniliklərin kökündə isə müasirliyə meyilli olmaq, maarifçilik, bilik qazanmaq amili dayanıb. Kəndin gəncləri qəzet və jurnallarla, radio və televiziya ilə savadlanıblar. Onlar imzaları ilə qəzetlərə yazılar da təqdim ediblər. Bu yolla da şagirdlərin, yeniyetmə və gənclərin istedad və qabiliyyətləri, bilik və bacarıqları üzərə çıxarılıb. Bu yöndə 1969-cu ildə Arçut kəndində dünyaya gəlmiş, orta məktəbi kənddə bitirmiş və 1990-2000-ci illərdə Azərbaycanda Arçut gəncliyinin parlaq nümayəndlərindən biri olmuş, aktiv siyasətçi, filoloq, jurnalist və siyasətşünas Əli Məhəmmədəli oğlu Orucov hələ orta məktəbin VII sinif şagirdi olarkən dövri mətbuatda ilk yazısını təqdim etmiş və “Azərbaycan pioneri” qəzetinin 11 mart 1983-cü il tarixində dərc olunmuşdur. “Uğurla çıxış etmişlər”, başlıqlı yazıda qeyd edilirdi: “Rayon birinciliyi uğrunda şahmat yarışları yenicə başa çatmışdır. Məktəbimizin nümayəndələri Abuzər və Arzuman Qazıyevlər yarışlarda uğurla çıxış etmişlər. Abuzər üç oyunda qələbə qazanmış, lakin sonuncu turda gözlənilmədən məğlub olmuşdur. Abuzər və Arzuman müvafiq olaraq üçüncü və dördüncü yerləri bölüşdürmüşlər”. Bəli, yazıdan da görünür ki, Arçut yeniyetmə və gəncləri fiziki idmanla yanaşı, zehni idman yarışlarında da uğurla çıxış edirdilər. Həmin dövrün parlaq simalı gənclərindən biri olan və 1967-ci il təvəllüdlü Abuzər Yusif oğlu Qazıyev hal-hazırda onkologiya sahəsində tibb elmləri doktoru, professordur. Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimidir. Qərbi Azərbaycan İcmasının İdarə Heyətinin üzvüdür.
1979-cu ildə Arçutda dünyaya gəlmiş, hal-hazırda Bakı şəhərində yaşayan, 1990-2000-ci illərdə mühacirətdə, qaçqınlıqda olan kəndin fəal gənclərindən olmuş və bu gün də aktiv ictimai fəaliyyəti ilə seçilən, “ARDIC” Hərəkatının təsisçilərindən və fəal üzvlərindən biri, Hərəkat Sədrinin müavini və Qərbi Azərbaycan İcmasının üzvü, Arçut İcmasının fəallarından biri Kamil Alı oğlu Məmmədovun gəncliklə bağlı fikirləri diqqəti çəkir. O, vurğulayır: “ Mən Arçut gənci olaraq, öz üzərimə düşən vəzifələri layiqincə yerinə yetirməyə çalışmışam. Orta məktəbə doğma kəndimdə getmişəm. Sonra Azərbaycanda davam elətdirmişəm. Orta məktəbi yaxşı oxumuşam, ali məktəb bitirmişəm. Bir müddət işlə əlaqədar olaraq, məlum səbəblərə görə Rusiyada olmuşam. Sonra Vətənə qayıtmışam. Mən daim ictimai fəaliyyətlə məşğul olmuşam, elimin-obamın içində qərarlaşmışam. Adət-ənənəmə bağlı olmuşam. 2020-ci ildə 44 günlük qələbədən sonra, nailiyyətlərdən ruhlanaraq daha da fəallaşmışam. Kəndimizin camaatının bir yerə toplaşmasında canfəşanlıq göstərmişəm. Hamılıqla birləşmək üçün ilk ideya vermişəm. Kəndimizin camaatının Qarabağda məskunlaşması üçün və orada Ardıc adında kənd salmaq məqsədilə, yenidən bir arada olmaq həvəsi ilə, ilk dəfə köç ideyasını irəli sürmüşəm. Mən öz elimi-obamı çox sevirəm. Fəxr edirəm ki, Arçut camaatını icma olaraq bir yerə yığa bilmişəm. Qürur duyuram ki, kəndimiz yasda, xeyir məclislərində bir yerdə olur. Dərdimiz-sərimiz birdir. Vatsap qrupunun yaranmasında əməyim var. Buna çox sevinirəm. Qaldı ki, gənclərə tövsiyəm, məsləhətim nədir? Tövsiyələrim odur ki, öz keçmişlərini, dədə-babalarını yaddan çıxartmasınlar. Allahın köməkliyi ilə, ilk növbədə öz kəndimizə qayıtmalıyıq. Alınmasa, Qarabağda bir el kimi məskunlaşarıq. Bu, mənim arzumdur. Gənclərimiz heç zaman o dədə-baba torpaqlarını unutmamalıdırlar. O torpaqlar tarixən bizimdir. İtirə-itirə gəlmişik. İrəvanı da həmçinin. Gənclər tariximizi qətiyyən unutmasınlar. Tövsiyyəm odur ki, gənclər çalışsınlar öz kəndimizdən ailə qursunlar. Oğlanlar öz kəndimizdən qızlar alsınlar, qızlar öz kəndlilərimizə ərə getsinlər. İrsimiz itməsin!
XX əsrin 60-80-ci illərində kəndin təhsil, mədəniyyət və təsərrüfat həyatı Ermənistanın yerli və mərkəzi mətbuat orqanlarının da diqqət mərkəzində olub. Ermənistan SSR Maarif Nazirliyi məktəblər idarəsinin müfəttişi Nurəddin İbrahimov “Sovet Ermənistanı” qəzetinin 1959-cu il 29 iyul tarixli sayında Arçut gəncliyinin o zamankı inkişaf xüsusiyyətləri ilə bağlı çox maraqlı bir yazı ilə çıxış edib. O, “ Medala təqdim olunan yazı işlərinin nəticələri nə göstərdi” başlıqlı məqaləsində qeyd edirdi: “...Qızıl və gümüş medal almaq üçün respublikamızın azərbaycanlı məktəblərindən də Maarif Nazirliyinə təqdim olunmuş yazı işləri göstərdi ki, bir çox məktəblərdə şagirdlərin savadlı və düzgün yazmalarına fikir verilmişdir. Kirovakan rayonundakı Arcut kənd orta məktəbinin məzunu Məmməd Məmmədov “C. Cabbarlının “Almaz” pyesində Almaz və Mirzə Səməndər surətlərinin müqayisəli xarakteristikası” mövzusunda inşa yazmışdır. O, gənc sovet müəlliminin simasını reallığı ilə yazıda əks etdirmişdir. İmtahan komissiyası onun yazı işinə haqlı olaraq “5” qiymət vermişdir. Maarif Nazirliyində ikinci dəfə M.Məmmədovun yazı işi yoxlanan zaman heç bir qüsur tapılmamışdır. Onun yazı işi gümüş medala layiq görülmüşdür”.
1960-80-ci illərdə Arçut gəncliyi yüksək inkişaf tempi ilə addımlamışdır. 1941-ci il təvəllüdlü kənd müəllimi və kənddə dünyaya gəlmiş Hacı Çəltikov gənclərin musiqiyə olan həvəsini qeyd edirdi. Onun fikrincə, məktəbdəki musiqi dərnəklərini təşkil edənlərdən biri də o olmuşdur. Əsasən, gənclər musiqi alətləri içərisində tara, qarmona üstünlük verirdilər. Hacı müəllimin özü gənc yaşlarından erməni, gürcü və rus dillərini öyrənmişdi. Ali məktəbə qəbul olunana qədər O, bir neçə il Gürcüstanda fəhləlik etmiş və gürcü dilini də oradan öyrənmişdir.
“Sovet Ermənistanı” qəzetinə yazılar göndərən kənd müəllimi, Arçutlu Şura Dilbazovun həmin qəzetin 1 noyabr 1983-cü il tarixli sayında “İrəlidə gedirlər” başlıqlı məqaləsində qeyd olunur ki, Quqark rayonu Arcut sovxozunun heyvandarları ərzaq proqramının həyata keçirilməsi işində fəal iştirak edir, dövlətə ət və süd təhvili planlarını hər ay artıqlaması ilə ödəyirlər. Gülüzar Məsimova, Məleykə Xəlilova, Gülnaz Qasımova və başqaları sosializm yarışında irəlidə gedirlər” Burada qeyd etmək lazımdır ki, Məleykə Xəlilova (Xəlilova Zeynəb Əli qızı) gəncdir, 1950-ci il təvəllüdlüdür. 33 yaşlı sağıcı böyük şücaətlə çalışır, əməyə qatlanıb.
Müəllif Şura Dilbazov “Sovet Ermənistanı” qəzetinin 12 iyun 1986-cı il tarixli, N 74 (11902) dərcində, “Məzunlarla görüş” adlanan məqaləsində yazırdı ki, Arçut kənd orta məktəbində məzunlarla görüş keçirilmişdir. Məktəb ilk partiya təşkilatının katibi R.Süleymanov çıxış etmişdir. O, məzunlara tövsiyələr etmişdir. Məzunlardan A.Qazıyev, M.Yusifov, İ.Əliyev, A.Məmmədov, B.Osmanov, R.Binnətov keçmiş müəllimlərinə razılıq bildirmiş, ali məktəb həyatından maraqlı söhbət açmışlar. Görüş xoş təsir bağışlamışdır. Bu yazıdan açıq-aydın görünür ki, o zamankı gənclər elm və təhsil yolu ilə ucalmaq, bu yöndə təhsili davam etdirmək məqsədini daşıyırdılar. Layiqli və yetkin mütəxəssis olmaq şərt imiş.
XX əsrin 60-80-ci illərinin gənclərinin yaradıcılığa və quruculuğa böyük həvəsləri var idi. Arçutlu jurnalist, alim, Ramiz Məşədiyev bir gənc olaraq o zamanlar mətbuatda tez-tez öz imzası ilə çıxış edirdi. Onun yaradıcılığının mövzusu başlıca olaraq zəhmətkeşlərin, xüsusilə gənc zəhmətkeşlərin həyat və fəaliyyətinə həsr olunurdu. Bu baxımdan “Sovet Ermənistanı” qəzetinin 15 aprel 1986-cı il tarixli N52 (11880) nömrəsindəki “Zəhmət insanı ucaldır” başlıqlı məqaləsində yazırdı: “İnsan arzu ilə yaşayır. Əgər qarşıya bir məqsəd qoyursa nəyin bahasına olursa-olsun həmin məqsədə çatmağa çalışır. Bu xüsusiyyət əməkdə daha tez nəzərə çarpır. Əmək, halal zəhmət insanı tez ucaldır, onu istər-istəməz öz peşəsinin vurğunu edir. Abovyan şüşəlik təsərrüfatında işləyən Zəhra Kərimova da belələrindəndir...Sizi bu təsərrüfata hansı qüvvə gətirib çıxarmışdır?-sualına Zəhra Kərimova belə cavab verdi: -Halal zəhmətin sehrkar qüvvəsi. Mən artıq 20 ildir ki, ilin bütün fəsillərində pomidor, xiyar yetişdirirəm. Çalışdığım təsərrüfatın üzvləri yüksək əmək coşğunluğu ilə partiya və hökumətimizin qarşıya qoyduğu əzəmətli vəzifələri həyata keçirməyə böyük səy göstərir, əllərindən gələni əsirgəmirlər....” Ramiz Məşədiyev “Sovet Ermənistanı” qəzetinin 20 oktyabr 1984-cü il tarixli , N128(11842) nömrəsində öz yaradıcılığını “Belə-belə işlər” adlanan məqalədə satirik hekayə məzmunu ilə həkk edirdi. Tənqid, satira, yumor oz zamankı gəncliyin yaradıcılığının başlıca qayəsini təşkil edirdi.
Qaçqınlığa qədər (1989-cu ilə qədər) Arçut heyvandarlıq sovxozunun direktoru olmuş Məhəmməd Bayramov “Sovet Ermənistanı” qəzetinin 6 mart 1984-cü il tarixli N29 (11545) nömrəsində “Dağ kəndinin nailiyyətləri” başlıqlı məqaləsində yazırdı: “SSRİ Ali Sovetinə keçən seçkilərdən-seçkilərə kəndimizdə könülaçan işlər görülmüşdür. Təsərrüfatımızın iqtisadiyyatı möhkəmləndirilmiş, adamların güzəranı yaxşılaşdırılmış, quruculuq işləri genişləndirilmişdir. Qış aylarında gənc qızları işlə təmin etmək üçün kənddə tikiş fabrikinin binası inşa olunmuşdur. Fabrikdə gənclər həvəslə işləyirlər. 200 nömrəlik avtomat telefon stansiyası istifadəyə verilmişdir. Leninakan-Kirovakan magistralından ayrılıb kəndə qalxan yol asfaltlaşdırılmışdır. Son illərdə kəndimizdə onlarca ailə gözəl və yaraşıqlı evlər tikmişlər. İnzibati və istehsalat obyektləri istifadəyə verilmişdir. Elə ailə tapmaq olmaz ki, onun soyuducusu, televizoru, qaz plitəsi, paltaryuyan maşını və digər müasir ev əşyaları olmasın. Hamının həyətində mal-qarası, içməli suyu, hovuzu vardır. Bağlı-bağatlı həyətlər firavanlıqdan xəbər verir...Hazırda təsərrüfatımız rayonda qabaqcıllar sırasındadır. Son iki ildə hər inəyin südü 409 kiloqram, ətliyə verilən qaramalın orta çəkisi isə 27 kiloqram artmışdır. Keçən təsərrüfat ilində süd və ət istehsalı planları müvəffəqiyyətlə yerinə yetirildi. Ötən il ondan əvvəlki ilə nisbətən 223 sentner çox ət, 258 sentner çox süd istehsal olundu... Mal-qaranın yaylaq şəraitində dəniz səviyyəsindən 2500 metr yüksəklikdə bəslənilməsi adamlara qayğı göstərməyi edir. Bu məqsədlə 10 otaqlı müasir yaylaq evi tikdirmişik...”
Arçut gənclərinin əksəriyyəti bir tərəfdən ali təhsil alıb bilikli və bacarıqlı, səriştəli kadr kimi ölkəyə, o cümlədən xalqa fayda vermək yolunu seçmişdilərsə, digər bir qismi isə kənd təsərrüfatının inkişafını, eləcə də ailə tərəsərrüfatının tərəqqisini qarşılarına məqsəd qoymuşdur. 1968-cü ildə kənddə kolxozçu ailəsində dünyaya gəlmiş, orta məktəbin səkkizinci sinifini orada bitirmiş, eləcə də orta təhsilini peşə ixtisası almaqla davam etdirmiş, hazırda Bakı şəhərində yaşayan, “ARDIC” Hərəkatının fəallarından biri olan Elxan Murtuz oğlu Xəlilov maraqlı çıxış edir. O, qeyd edir: “Düzdür, mən də hamı kimi orta məktəbdə həvəslə oxuyurdum. Lakin mənim meylim texnikaya idi. Buna görə də maşın və mexanizatorlar haqqında bilik əldə etmək və onlardan lazımınca istifadə etmək, təsərrüfatda traktorçu, kombaynçı kimi işləmək, yük maşınlarını sürmək və bununla da yüksək naillyyətləri əldə etmək, əməkdə qabaqcıl olmaq istəyim və arzum idi. Ailəmizdə atam və anam, özümdən böyüklər təsərrüfata çox bağlı idilər. Bu da ailəmizə yaxşı maddi qazanclar gətirirdi. Mən də böyüyüb ənənəni davam etdirmək istəyində idim. Buna görə də bir yeniyetmə olaraq maşın və mexanizatorlara meyl göstərirdim. Kəndimizdə orta məktəbin səkkizinci sinifini bitirdim və texniki peşə məktəbinə üz tutdum. Orada mən mexanizatorluğu və sürücülüyü öyrəndim. Təəssüf ki, gəncliyim qaçqınlıq dövrünə düşdü. Hərbi xidmətdən sonra Azərbaycanda rayon kəndində, sonra isə Bakı şəhərində yaşadım. Özüm indi avtobus sürücüsüyəm. Lakin kənd təsərrüfatına istəyim yenə də qalıb. Bu gün də kəndlə bağlıyam, rayonda təsərrüfatım var. Meyvəçilik və tərəvəzçiliklə məşğul oluram. Ümid edirəm ki, gün gələcək biz təkrar olaraq öz kəndimizə qayıdacağıq. O da mümkün olmasa, kəndimizin camaatı yenə də bir yerə toplaşacaq. Qarabağda Ardıc adında kənd salacağıq. Onda kəndimizin yeni gənclik potensialı formalaşacaq!”
Ötən əsrin 60-80-ci illərində Arçut yeniyetmə və gəncliyinin geyim üslubu da dəyişikliyə məruz qalaraq müasirləşmişdi. Estetika etika ilə birləşərək, önəm kəsb edirdi. Gənlərin həyatın yeni-yeni məzmunlar qatırdı. O dövrün yeniyetmə və gənci olmuş Cəmilə İsmayıl qızı Elləzova geyim formalarını bu şəkildə xatırlayır: “ XX əsrin altmışıncı illərindən qabaq məktəbdə qız uşaqları əsasən başı bağlı geyinirdilər. Əlimizdə olan fotolardan da bu, açıq-aydın görünür. Bizim dövrün geyimləri isə başqa cür idi. Əvvəllər yuxarı siniflər nə istəyirdilər, onu da geyinirdilər. Şəxsən mən 1962-ci ildə birinci sinifə gedəndə artıq məktəbli formaları var idi. Hamı məktəbli forması geyərdi. Qızlarınkı palıdı rəngdə olan büzməli donlar idi. Yaxalığı ağ rəngdə idi, qollarında da ağ rəng var idi. Boynumuza qırmızı qalstuk, döşümüzə beş guşəli oktyabryat nişanı taxırdıq. Bunlar hər bir şagirddə mütləq olmalı idi. İbtidai siniflərdə belə idi. Yuxarı siniflərdə oxuyan qızlar da məktəbli formaları geyinərdilər. İndiki kimi yuxarı siniflərdə məktəbli geyimi çox da məcburi deyildi. Məktəbli formalarını adətən yuxarı siniflərdə qızlar geyərdilər. Oğlanlar isə kostyum-şalvarlarda olurdular. Döşlərinə komsomol nişanı vururdular... Gəlin oldu, qız oldu, bütün cavan qadınların paltarları dizdən yuxarı idi. Qızlarımız dizdən yuxarı donlar, yaşlı qadınlarımız isə ya dizə qədər, ya da dizdən azca aşağı donlar geyinərdilər. Çox uzun paltarlar yox, başlıca olaraq qısa paltarlar dəbdə idi. Qızlar başlarını örtmürdülər. Yaşlı qadınlar isə bir qayda olaraq başlarını bağlayırdılar. Qızlar saçlarını kəsmirdilər. Saç kəsən qızları bəyənməzdilər. Onlara pis baxırdılar. Hamının uzun saçı, uzun hörükləri var idi. Hörüklərimizin ucuna ağ bantlar vurardıq. Oğlanlarımız enli şalvar geyirdilər. O vaxtı ona holida deyərdilər. Dizə qədər dar, dizdən aşağı enli idi, balağın eni 30-40 sm. olardı. Gənclərdən kimlər enli geyirdilər, ona daha maraqla baxırdılar. Hazır alan da var idi, şalvarı tikdirənlər də olurdu. Oğlanların saçları dibindən qırxılmazdı. Yuxarı sinifdə oxuyanların, gənclərin saçları nisbətən uzun idi. Ondan sonra, gənclərimiz bakenbardlarını uzun qoyurdular. Onlar qətiyyən saqqal buraxmazdılar. Üzləri tər-təmiz idi. Kişilər bığ saxlayardılar. Qadınlarımız başlarına kosınka, kəlağayı və şərf bağlayırdılar. Kimin ürəyi nə istəyirdi, onu da edirdi. Ancaq bütün qadınlarımızın başları bağlı olurdu. Ənənələrimizdən də onu demək istəyirəm ki, Novruz bayramı ərəfəsində qapıpusma olardı. Kim nə arzu, kim nə dilək edirdisə, arzusunu qapıpusmada eşitdiklərinə yozardı. Qızlar suya iynə salardılar. İynə salan bir baş bilən yaşlı qadın olardı. Cavan qızlar o yaşlı qadınların evlərinə yığışardı. Orada hər kəs öz sevgilisini ürəyində tutardı: -görək sevgilisinə qovuşacaqmı, qovuşmayacaqmı? Bayramda hamı təzə paltar geyinərdi. On gün kəndin mərkəzində musiqi çalınardı. Ona “toy” deyirdik. Zurnaçılardan Ağası, Əliv və başqaları var idilər. Hər kəs arzu və niyyət edərdi ki, o toyu Novruz bayramında qapıma çəkəcəm. Filan niyyətim baş tutsun. O toyu (çalınan musiqini) qapılara çəkirdilər. Orada oynamaq, şənlik təşkil olunurdu. Zurnaçılara nəmər və hədiyyələr verilirdi. Orada çalıb-oynanıldıqdan sonra başqası musiqiçiləri öz qapısına aparırdı. Yəni, on gün davam edirdi. Qızlar, gəlinlər hər gün bəzənib-düzənərdilər. Evdə süfrələr bəzənərdi. Yeyib-içdikdən sonra hamı şənlik, oynamaq üçün kəndin mərkəzində çalınan o toya qatılardı. Bayramalarımız çox şən keçərdi. Nə qədər qar yağsa da, hətta dizə belə çıxsa da, toy təxirə salınmırdı. On gün çalınırdı. Novruz bayramında kolxozun böyük meydançasına kəndirbazlar gələrdi. Hamı, bütün kənd əhli ora yığışardı. Oraya da nəzir deyənlər var idi. Hamı uşaqlarının sağlam və uzun ömürlü yaşamaları üçün nəzir-niyaz verərdi. Balaca uşaqların uzun ömürlü olmaları üçün onları kəndirbazın arxasına mindirərdilər. Kəndirbaz uşaqları yuxarıda öz kürəyində tirin, ipin, kəndirin üstündə oynadardı. Bu, valideynin niyyətindən irəli gəlirdi. Novruz bayramında çalınan toya “Naney” deyərdilər. əvvəlcə də qeyd etdiyim kimi, on gün axşamlar “Naney” çalınırdı. Hamı bir-birinə deyərdi ki, Naneyə gedəcəksənmi? Bəzən gündüzlər də Naney çalınırdı. Gecə-gündüz Naney davam edirdi. Gecələr kimin boş yeri var idi, Naneyi orada çaldırıdı. Musiqi tədbiri gündüzlər də kəndin ortasında, Mədəniyyət klubunun qabağında, məktəbin həyətində davam edirdi. Əksər vaxtı Naneyi damlarda çaldırırdılar. Gecələr damlar təmizlənir, mal-qara oradan qonşunun damına köçürülürdü. Naney təşkil olunurdu. Gecə səhərə kimi orada davam edirdi. Novruz bayramı belə şən və təmtəraqlı keçirdi. May ayında qələbə paradı keçirilərdi. Məktəblilər sıra ilə düzülərdi. Müəllimlər rəhbərlik edərdi. Şagirdlər əllərində bayraqlar tuturdu. Qələbə şüarları deyə-deyə, kəndin ayağından başına, başından da ayağına qədər gedilərdi. İştirakçılar sonda məktəbin həyətinə gələrdilər və orada da dağılışardılar. Məktəbin məzun bayramları da təmtəraqlı olurdu. Məktəbin həyətində tədbir keçirildikdən sonra şagirdlər kəndin ayağındakı meyvə bağına, Cələyə, gedərdilər. Güllərin-çiçəklərin açan vaxtları idi. Orada gəzərdilər, pikniklər təşkil edərdilər”.
Ötən əsrin ortalarında və 80-ci illərində kəndin mədəniyyəti təsərrüfatda (quruculuqda) və yaradıcılıqda (məsələn, incəsənətdə, ədəbiyyatda) özünü göstərirdi. Gənclərin ədəbi ruhunu zənginləşdirmək, onların istedad, bilik və bacarıqlarını üzərə çıxartmaq məqsədilə teatr səhnələri göstərilir, şagirdlərin ifasında müxtəlif tamaşalar səhnələşdirilirdi. Kənd sakini olmuş Validə Həsən qızı Nəsibova qeyd edir: “Yadıma düşdü. Məktəbdə tamaşalar qoyulurdu. Yuxarı sinifdə oxuyanda biz məktəbimizdə rus dilindən dərs demiş Güləvar müəllimənin səhnələşdirdiyi “Qaynana” pyesini oynamışıq. Orada mən Afət rolunu ifa etmşdim. Hətta qonşu Saral kəndindən də bizə qonaq gəlmişdilər. Tamaşaya baxdılar, çox bəyəndilər. Rəhmətlik Məsim müəllim Məmmədov mənim rolumu çox bəyənmişdi. Demişdi ki, çox qəşəng və risqli oynayıb. Elə bil aktrisadır. Bu qızın gələcəyi parlaq olacaq”.
Arçut mədəniyyətinin əsasları: yeniyetmə və gənclər üçün məlumat əsaslı yaddaşın təqdim olunması
Arçut mədəniyyəti Qərbi Azərbaycan mədəniyyətinin tərkibini özündə ifadə edib. Kənd öz mədəniyyəti ilə özünü identifikasya edib, tanıdıb, ictimai şəxsiyyətini formalaşdırıb. Özündə etiketi yaradıb. Arçut öz mədəniyyəti ilə özünün kimliyini təsdiq edib. Kənd sakinləri bir icma halında mədəniyyət qurublar. Öz adət-ənənələrini məhz bu icmada formalaşdırıblar. İcma halı kəndin ayaqda qalması üçün adət-ənənələrin formalaşmasını təmin edib. Adət-ənənələr kimliyin meydana gəlməsini özündə ifadə edib.
Ardıc gəncləri kəndin adət-ənənələrinin yaşadılması və irsən ötürülməsi üçün müvafiq addımlar atıblar, ayinlər icra ediblər, rituallar həyata keçiriblər.
Musiqi mədəniyyətə çox təsir göstərib. Arçutda “Köçəri”, “Dizdən qırma” yallısı (Ağır yallı), “İt yallısı” kimi oyun havaları olub. Eyni zamanda “Paşa köçdü”, “Xəlbirəvurdu” kimi oyun havaları da oynanılıb.
Kənddə yeni dəfn olunanların qəbirləri üstündə axşamlar alov qalanıb, çıra yandırılıb. Kənd sakini olmuş Abbas Əli oğlu Məşədiyevin məlumatına əsasən, əvvəllər ehsan olaraq qonşular yas evinə yemək bişirib gətirərlərmiş. El ehsanı sonradan verilib. İlk əvvəllər mallar kəsilib, ünvanlara çiy ət paylanılıb. Sonra isə qazanlarda ehsan bişirilib. Yas evində ehsanat təşkil olunub. Kənddə Məhərrəmlik qeyd olunub, ayinlər icra edilib, ehsanlar verilib. O zaman ələm gəzdirərlərmiş. Qətl sınan vaxtlarda, həmin günlərdə toylar və digər şənliklər olmurmuş. Məhərrəmlikdə ehsan olaraq halva bişirilir, şərbət hazırlanırdı.
Kənd sakini olmuş 1949-cu il təvəllüdlü, ixtisasca müəllim olan Məcid Məhərrəm oğlu Məşədiyevin məlumatına əsasən, kənd toylarında “bəyin oğurlanması” adəti var idi. Həmçinin əvvəllər bəy, onun sağdıcı və solducu toyda yapıncı geyərdilər. İlk gəlin paltarını (ağ rəngli müasir gəlin geyimi) Qəmər müəllimə (İsmayılova Qəmər İsmayıl qızı) öz toyunda geyinib. İlk dəfə olaraq gəlini evdən bəy özü (Məşədiyev Məcid Məhərrəm oğlu) çıxardıb gətirib. Gəlin ilk dəfə minik avtomobilində bəy evinə gətirilib.
Kənd sakini olmuş, 1933 (bəzi rəqəmlərə görə 1935)-ci il təvəllüdlü Abbas Məşədiyev (adına “hesabdar Abbas” deyərlərmiş) adət-ənənələri bu şəkildə təqdim edir:
-əvvəllər gəlini yük avtomobilində gətirərlərmiş. Sonradan yük maşınları avtomobillə əvəzlənib;
-bəyin özü gəlin gətirməyə getmirmiş. Yaxın adamlar (əsasən qadınlar, yengələr) gedib gəlini evdən ər evinə gətirərlərmiş. Təbii ki, sonradan bu adət dəyişdi və bəy özü gedib (sağdıcı və soldıcı ilə birlikdə) gəlini ata evindən ər evinə gətirməyə başladı;
-toylar “toy damları”nda keçirilərmiş;
-toyda bəyin özü rəqs etmirmiş, gəlin də mərəkədə (məclisdə) oturmurmuş
-əvvəllər toylar dəvətnaməsiz olarmış, “El toyu” adlanırmış;
-toylarda spirtli içki olaraq çaxır verərlərmiş;
-mərəkədə (məclisdə) yalnız kişilər oturarlarmış;
-bəy və gəlin geyimi xüsusi formada olmayıbmış. Kimin nəyi var, onu da geyinərmiş;
-toylarda hündür yerlərə çıxaraq gəlinin başına alma və şirniyyat (konfet və şokolad) atarlarmış;
-toya nəmər olaraq 1-2 manat yazdırarlarmış;
-bəyin sağdıcı və solducu olurmuş. Sağdıc və solduc yaxalarına döş gülləri taxırlarmış;
-əvvəllər gəlinə hədiyyə olaraq qızıl alınmırmış. Qızıl çox baha imiş. Sonradan isə hədiyyə olaraq qızıl-zinət əşyaları alınıb;
-“Başlıq parası” olaraq bəy tərəfi gəlinə bir-iki baş qoyun-quzu verərmiş. Sonradan bu pay pul ilə əvəzlənmişdi;
-qıza atası tərəfindən az miqdarda cehiz verilərmiş;
-əvvəllər zurnaçılar, aşıqlar toyu yola verərlərmiş. Sonradan xanəndələr toya dəvət olunu7blar. Müasir musiqi alətlərindən istifafə olunub;
-bəy evinə daxil olarkən, gəlinin ayağının altında, qapının ağızında qurbanlıq qoyun kəsilirmiş;
-gəlinin qardaşı, əgər o, yoxdursa, digər yaxın qohumu ata evindən çıxanda gəlinin belini bağlayırdı;
-xına gecəsi lopalarla küçələr, məhlələr işıqlandırılır və musiqi ilə qız evinə xına aparılırdı. Bu adət adətən piyada getməklə həyata keçirilirdi. Qız-gəlinlər, digər qadınlar əllərində xonça və xına tutaraq oğlan evindən qız evinə doğru piyada addımlayırdılar.
1964-cü ildə Arçutda dünyaya gəlmiş, musiqiçi, qarmon, pianino, “Yonika” adlanan sintezator kimi alətlərin mahir ifaçısı, bəstələyici və oranjemançı və kənddə toylarda musiqi alətlərində, əsasən sintezatorda ifa etmiş Qələndər Cabbar oğlu Cinoyevin gənclərin toyların təşkili və məclislərin, şənliklərin keçirilməsində iştirakları ilə bağlı bu kimi fikirləri diqqəti çəkir: “Mən yuxarı sinifdə oxuyurdum. Musiqiyə həvəsim çox idi. Onu deyim ki, atam Cabbar kişi də musiqiçi olmuşdu. Mahir dəfçi (davulçu) kimi tanınırdı. Kəndimizin klubunda təşkil olunan musiqi dərnəyində pianino öyrənirdim. Həm də qarmonda ifa edirdim. O zaman, 1970-1980-ci illərdə, elektrikli çoxsəsli klavişa aləti olan və “Yonika” adlanan musiqi instrumenti çıxmışdı. Bu, indiki sintezator alətindən bir az sadə idi. Qonşu Hallavar kəndindən yaxşı səsi olan Fəxrəddin əsgərlikdən təzəcə qayıtmışdı. Mənə təklif elədi ki, yeni bir xanəndə, çalğı alətləri qrupu yaradaq. Mən onun fikrini bəyəndim. Biz qrup yaratıq. Qrupa nağaraçıları, zurnaçıları, qarmonçuları və gitaraçıları da dəvət elədik. Gənclər üçün yeni bir xanəndə qrupu meydana çıxdı. Başlıca məqsədimiz toylarda yenilik etmək, rəqslərə və musiqiyə yeni nəfəs vermək idi. 1970-1980-ci illərdə Məmmədbağır Bağırzadənin, Zeynəb Xanlarovanın, Ağadadaş Ağayevin, İsrail Məmmədovun, Baloğlan Əşrəfovun oynaq, ritmiq mahnıları dəbdə idi. Zeynəb Xanlarovanın ifa etdiyi “Nə qaldı” mahnısı çox sevilirdi. Biz Bakıya, Gəncəyə, Sumqayıta gedən kəndlilərimizdən xahiş edirdik ki, onların səs qeydləri olan kasetləri, valları alıb gətirsinlər. Sağ olsunlar, istəklərimizi yerinə yetirirdilər. Yeni mahnıları öyrənib toylarda ifa edirdik. Müğənni Fəxrəddinin sayəsində və timsalında toylarımızda, digər şənlik mərasimlərimzidə müğənnilik də meydana gəldi. Muğamlara da yer ayırırdıq. Xalq mahnılarını da tez-tez səsləndirirdik. Məsələn, “İrəvanda xal qalmadı” mahnısı çox oynanılırdı. Oynaq mahnılardan “Ay Cəmo”, “Qaragöz boy-boy” kimi mahnılar dəbdə idi. Tez-tez sifariş olunurdu. Zurnaçılar da var idi. Mən Züyçu Əli kişinin, Zurnaçı Nərimanın (onlar el arasında bu adla tanınırdılar) adlarını fəxrlə qeyd etmək istəyirəm. Nağara çalan Natiq qrupumuzun sevimlisi idi. Biz nəinki öz kəndimizdə, başqa kəndlərdə də toylara gedirdik. Məsələn, qonşu Hallavar kəndində toy səhər 10-da başlayırdı. Biz orada toyu yola verib kəndimizə gələrək axşamkı toya qatılırdıq. Musiqisini təşkil edirdik. Kəndimizdə toylar adətən axşamdan başlayır, gecə yarısına, hətta o başa kimi davam edirdi. Əsasən gənclər musiqini sifarış verirdilər. “Toy babası” sifarişləri növbəyə düzürdü. Bir qayda olaraq cavan oğlanlar, kişilər sifariş verirdi. Ortada yalnız sifariş verən və onun dəvət etdiyi şəxslər rəqs edirdilər. Başqaları rəqs meydançasına gəlmirdi. Öz növbələrini gözləyirdilər. Qızlar musiqi sifariş etmirdilər. Bəzən yaşlı qadınlar sifariş verirdilər. Toylarda lirik mahnılar ifa etmirdik. Ancaq oynaq mahnılar idi. Bir də yallı dəbdə idi. “Köçəri”, “İt yallısı”, “Dizdənqırma” kimi yallılarımızı həvəslə oynayırdılar. Yadımdadır, Hind musiqisini də ifa edirdik. Tez-tez “Abdulla” adlanan mahnını sifariş edirdilər. Hind filmindən öyrənmişdik. Xınayaxdıların da bambaşqa bir zövqlü mənzərəsi var idi. Toylar, xınayaxdı mərasimləri, “Əsgərlik çörəyi” adlanan məclislər əsasən, damlarda və həyətlərdə təşkil olunurdu. Gəlingətirdi və xınayaxdı mərasimlərində qarmon, klarnet, zurna, nağara kimi alətlərdən istifadə olunurdu. Əvvəlcə də qeyd etdiyim kimi, biz toylarda lirik mahnıları ifa etmirdik. Belə mahnıları ev şənliklərində daha çox oynayırdılar. Lirik musiqi ilə cütlük rəqsləri toylarda oynanılmırdı. Evlərdə yayılırdı. Gənclərimizin musiqiyə həvəsi olduqca çox idi. Oynamaq üstündə əsil yarış gedirdi. Son zamanlarda evlərdə təşkil olunan məclislərdə estrada musiqisi də ifa olunurdu. Gənclərimizin musiqi duyumu çox zövqlü idi. Həm də daim yenilik axtarırdı və tapırdı ”.
Arçut gəncləri o dövrdə həm də musiqidə olan ənənələri qoruyub saxlamaqda, ənənəni davam etdirməkdə israrlı idilər. Keçmişi qoruyub saxlamaq və ənənəyə əlavə bir zənginlik qatmaq istəyiblər. 1969-cu ildə kənddə dünyaya gəlmiş Əhmədov Əziz Məmməd oğlu (ona el arasında “Zurnaçı Əziz” də deyirlər) özünün zurna musiqi alətində ifa etmək marağını bu şəkildə bildirir: “Kəndimizdə biz musiqi aləti olaraq qara zurna geniş yayılmışdı. Mənə zurna alətində ifa eləməyi rəhmətlik Yusf baba (Eminov Yusif) öyrətmişdi. Qardaşım da zurnaçı idi. Onun bir neçə aləti var idi. Zurnanı elə uşaqlıqdan bilirdim və sonradan toylara da getməyə başladım. Biz zurna ilə gəlingətirdidə, xınaapardıda iştirak edirdik. Yaşlı insanlar və gənclərimiz çox sevirdilər. Əsasən yallıları və ağır oyun havalarını zurna ilə oynayırdılar. Zurnasız yallı zövqsüz idi. Düzdür, xanəndələr də var idi. Lakin zurnanın yeri bambaşqa idi. Mən Zurnaçı Nərimanı, Züyçü Əlini görürdüm. Onlarla birlikdə toylarda iştirak edirdim. Toylarda qara zurnada “Ruhani” və “Tərəkəmə” havaları, digər havalar çox yaxşı alınırdı. Həvəslə rəqs edirdilər. Mən qaçqınlıqda Bakıya gəldikdən sonra da sənətimi, peşəmi davam elətdirdim. Toylarda, digər el şənliklərində musiqi qruplarının nəzdində iştirak edirəm. Çox şadam ki, dədə-babalarımızın bu qədim alətlərini və onda ifaları qoruyub saxlayıram. El –oba şənliklərində həvəslə iştirak edirəm. Onu da əlavə edim ki, kənddəki toylarda zurna ilə müğənnini müşayiət etmirdim. Belə qayda yox idi. Lakin indi mən oxuyanı, ifaçını da müşayiət edirəm”.
1965-ci ildə Arçutda dünyaya gəlmiş və toylarda nağara ifa etmiş (əl və çubuqla) Natiq Məmməd oğlu Alıyev XX əsrin 80-ci illərində musiqinin inkişafında gənclərin rolunu bu şəkildə ifadə edir: “Mən o zaman gənc idim. Toylarda əl və çubuqla nağara çalırdım. Həm zurnaçılarla, həm də xanəndə qrupu ilə toylara gedirdim. Zurnaçı Nəriman, züyçü Əli, eləcə də zurnaçı Kamandar və zurnaçı Əziz qardaşları ilə bir qrupda olurduq. Xanəndələrə də qoşulurdum. Son ildə zurnaçı Nəriman İmişli rayonundan kəndimizə xanəndə qrupu gətirmişdi. Onların içində gitaraçı, qarmonçu, klarnetçi, qoşa nağaraçı da var idi. Nağarada isə mən ifa edirdim. Toylarımız gənclərin hesabına çox şən keçirdi. Gitaranın nüfuzu çox idi. Toylarda dəbdə olan mahnıları sifariş verib, həvəslə oynayırdılar. Ancaq xanəndəlik qara zurnanı tam sıxışdıra bilmirdi. Yallı havaları qara zurnada ifa olunurdu. “Ruhani”, “Tərəkəmə” dəbdə idi. Orta yaşlı və yaşlı insanlar qara zurnada oyun havaları sifariş edirdilər. Çox yaxşı yadımdadır. Bir dəfə toyda kəndlimiz, orta yaşlı Şahvələd kişi gitaraya etiraz etdi ki, bu nədir?! “Mənim havamı dədə-baba qaydasında qara zurnada ifa edin!”, -deyə xahiş elədi. Bəli, o zamanlar gənclərlə orta yaşlı və yaşlı insanlar arasında zövq fərqi də yaranmışdı. Uyğunsuzluq, ziddiyyət meydana gəlirdi. Lakin buna baxmayaraq qara zurna da yaşayırdı. Bunsuz toy olmurdu. Yeniliklə yanaşı, ənənəni müdafiə edən, qoruyub saxlayan gənclərimiz də çox idi”.
Arçut kənd sakinlərinin mədəniyyətlərinin formalaşmasında, dünyagörüşlərinin zənginləşməsində və maariflənməsində təbii ki, kənd orta məktəbinin rolu danılmazdır. Bu faktı kənd sakinləri dönə-dönə vurğulayırlar. Bu yöndə 1968-ci ildə kənddə dünyaya gəlmiş və orta məktəbi orada bitirmiş, ictimai fəal, Qərbi Azərbaycan İcması Böyük Qarakilsə İcmasının nəzdində fəaliyyət göstərən Arçut İcmasının sədri Rəfayət Məmməd oğlu İsmayılov məktəbin rolunu belə əsasda vurğulayır: “Əvvəlcə qeyd edim ki, atam Məmməd kişi kənddə poçtalyonçu işləyirdi. Mən də ona kömək edirdim. Qəzet və jurnalları ünvanlara paylayırdım. Kəndimiz mətbuata, bu kimi qəzet və jurnallara abunə idi: “ “Sovet Ermənistanı” qəzeti, “Pioner” qəzeti, “Azərbaycan gəncləri” qəzeti, “Elm və həyat” jurnalı, “Azərbaycan” jurnalı, “Kirpi” jurnalı. Sakinlər, həmçinin gənclərimiz mətbuatı və elmi dərgiləri, yayınları dönə-dönə, həvəslə oxuyurdular. Yaxşı maariflənirdilər. Yeniliyi mənimsəməyə açıq idilər. Vasitələri aydın təfəkkürlə, həvəslə qəbul edirdilər. Məktəbimiz sözün əsl mənasında elm və mədəniyyət verən bir məbəd idi. Siniflərarası, həmçinin rayon və kəndlər arasına bilik yarışmaları keçirilirdi. Olimpiadalar təşkil olunurdu. Qaliblər mükafatlandırılırdı. Fəxri fərmanlarla təltif edilirdilər. Mədəniyyətimiz həm də məktəbdə formalaşırdı. Fənn və ədəbiyyat dərnəkləri güclü inkişaf etmişdi. Teatr tamaşaları göstərilirdi. Biz tamaşaları oynayırdıq. Rus dili müəllimi işləmiş Güləvar Həsənova “Volk i oqnyonok” tamaşasını səhnələşdirmişdi. Mən quzu rolunu ifa etmişdim, Rasim Məşədiyev də canavar rolunu oynamışdı. Məktəbimizdə tədris hissə müdiri Məsim müəllim Məmmədov teatr tamaşalarının göstərilməsinə rəhbərik edirdi. O, böyük səylə çalışırdı. Biz Hallavarda, Dərəçiçək kəndində və digər kəndlərdə tamaşalar göstərirdik. Yüksək səviyyədə alıqşlarla qarşılanırdıq. Hərbi təlimdən dərs deyən Yusif müəllim Qazıyev silahdan atıcılıq yarışları təşkil edirdi. Paleqonlarda sərrast qaydada atəş açmağı öyrənirdik. Hərbi və mülki müdafiə günləri təşkil olunurdu. Rayonumuzun Meğrut (Yaqublu), Bozabdal, Vartana (Almalı) kimi kəndlərində atıcılıq ilə məşğul olurduq. Təlimlər keçirdik. Yarışlarda qalib olurduq. Xatalı və Hüseyn kimi müəllimlərin təşkilatçılığı ilə idman yarışlarına qatılırdıq. Qaçış, futbol, voleybol, basketbol kimi oyunların yarışlarında rayon üzrə mühüm yerləri tuturduq. Klubumuzda bəddi və sənədli filmlərə baxırdıq. Həyatımız çox zövqlü idi. Gənclər kəndimizin inkişafı üçün çox böyük rol oynayırdılar. Biz müəllimlərimizə hədsiz dərəcədə minnətdarıq. Tərbiyə olunmağımızda məktəbin rolu danılmazdır. Üzərimizdə zəhməti çox böyük olurdu. Müəllimlərimizdən çox ehtiyyat edirdik. Məsuliyyətimiz böyük idi. Dördüncü və beşinci siniflərdə oxuyanda onları məhlədə görəndə qaçıb gizlənirdik. Oxumaq və tərbiyə məsələsində çox ciddi və tələbkar idilər. Onlar bizə dərsdən sonra təmannasız fənn dərnəkləri təşkil edirdilər. Əlavə məşğələlər keçirdilər. Onlar öz şagirdləri ilə fəxr edirdilər. Qürur hiss duyurdular. Əla oxuyan şagirdlər pis oxuyanlara kömək göstərirdilər. Bu, bir ənənə və qayda idi. Məktəbimizdə yaxşı mənada əlaçı şagirdlər arasında bir-birinə qarşı qısqanclıq hissi var idi. Bir-birilərinə həsəd aparırdılar. Oxumaq üstündə rəqabət mövcud idi. Özü də əlaçı gənclərimiz bir gəzirdilər, həyatlarını bir qururdular. Başqalarına nümunə idilər. Yeniyetmə və gənclərimiz ev təsərrüfatında və kolxoz, sovxoz təsərrüfatında da valeideynlərinə yardımçı idilər. Bunu bizə həm də məktəb belə öyrədirdi. Təsərrüfatın inkişafında gənclərin rolu danılmazdır. Sahələrdə, tarlalarda əkin və biçində, məhsul yığımnda yeniyetmə və gənclər yaxından iştirak edirdilər. Kəndimizin gəncləri uşaq vaxtından zəhmətə qatılırdılar. Mən deyərdim ki, bizə bunu daha çox məktəb təbliğ və təşviq edirdi. Uşaqlara düz yolu, tərbiyəni əsas etibarilə məktəb verirdi. Valideynlərimizin öz yeri var idi. Lakin məktəbin yeri bambaşqa idi. Uşaqlarda pis tərbiyə olmurdu. O saat ailə ilə yanaşı, ictimai qınaq da tətbiq olunurdu. Uşaqlar dərhal öz yollarına qayırdırdılar. Biz məktəbdə maariflənirdik və ictimai ruhu da ondan alırdıq. Məktəbdə hər ilin aprel ayında iməcilik keçirilirdi. İməcilik zamanı da uşaqlar kolxoz və sovxoz tarlalarında zəhmətə qatılırdılar. Yeniyetmə və gənclər arasında qarşılıqlı diqqət çox idi. Böyük siniflər ümumiyyətlə balaca siniflərə yardım göstərirdilər. Məktəbdə buraxılış tədbirləri çox təmtəraqlı olurdu. Hər yan gül-çiçəyə bəzənirdi. Məktəb gənclərin zövqlərinin formalaşmasında böyük rol oynayırdı. Məktəbimizin böyük akt zalı, bufet zalı var idi. Orada daim iclaslar keçirilirdi. Məktəb rəhbərliyi əla oxuyanlara tərifnamələr verirdilər. Əlaçılar qızıl və gümüş medallara layiq görülürdülər. Müəllimlər şagirdləri oxumağa həvəsləndirirdilər. Əla oxuyanların şəkilləri məktəb stendlərinə, fəxri lövhələrə vurulmuşdu. Hamı onlara baxıb həvəsə gəlirdi. Onlar məxsusi hörmətə malik olurdular. Eyni zamanda Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçılarının da şəkillərindən ibarət stend var idi. Onlar gənclərə örnək kimi göstərilirdi. Şücaətlikləri, mərdlikləri, qəhrəmanlıqları hamıya təbliğ olunurdu. Ümumiyyətlə, məktəbimiz təhsili və mədəniyyəti sintez şəkilində, harmonik əsaslarda öyrədirdi. Biz gəncləri şəxsiyyət kimi yetişdirirdi. Məktəbimizə çox borcluyuq”.
Elşən Nəsibov
Siyas elmlər üzrə fəlsəfə doktoru
The idea of Archutlu (Ardıclı) youth development
In the sixth article, the key characteristics of the Archut youth of the 1960s and 1980s are presented. innovative and guiding concepts that influenced development (viewed through the lens of remembering points of view, theses, goals, and objectives, as well as the fundamentals of the development concept in this context
In the village of Archut, a revolutionary boom actually occurred between 1960 and 1988. Essentially, there was a cultural revolution. Changes were brought about by new reform currents and trends. There were profound shifts in both behavior and consciousness. The growth of education, enlightenment, and, in this sense, its extensive dissemination were the primary factors linked to this revolution. Significant shifts in thinking were brought about by literature, culture, and the fine arts. People could now live logical lives. They organized and guided their lives toward logical currents, relying on innovations rather than accepting the past. The domains of economy, culture, and daily life have all exhibited rational and modern systematic life. Adolescents and youth have been urged to be imaginative and helpful.
There are now new ways of thinking about the economy. It is now a requirement to increase economic income. Development has been based on the element of innovation. Young people's development as fully formed individuals has been made easier by innovations. All innovations stem from a desire for modernity, enlightenment, and knowledge acquisition. The village's youth have received their education via television, radio, and newspapers and magazines. They have also submitted articles to newspapers with their signatures.
In this way, the talents and abilities, knowledge, and skills of students, teenagers, and young people were brought to the fore. In this regard, Ali Mahammadali oglu Orujov, who was born in the village of Archut in 1969, graduated from secondary school in the village and was one of the brightest representatives of the Archut youth in Azerbaijan in 1990-2000. An active politician, philologist, journalist, and political scientist, he submitted his first article in the periodical press while still a seventh-grade student of secondary school, and it was published in the newspaper "Azerbaijan Pioneri" on March 11, 1983. The article titled "They performed successfully" stated, "The chess competitions for the regional championship have just ended.
The representatives of our school, Abuzar and Arzuman Gaziyev, performed successfully in the competitions. Abuzar won three games but unexpectedly lost in the last round. Abuzar and Arzuman shared the third and fourth places, respectively." Yes, it is clear from the article that Archut teenagers and youth performed successfully in mental sports competitions along with physical sports. AbuzarYusifoglu Gaziyev, one of the bright young people of that time and born in 1967, is currently a doctor of medical sciences professor in the field of oncology. He is an honored teacher of the Republic of Azerbaijan.
He is a member of the Board of Directors of the West Azerbaijan Community. Born in Archut in 1979 and currently living in Baku, he is one of the active youth of the village who was in emigration and a refugee from 1990 to 2000 and is still distinguished by his active social activities, one of the founders and active members of the “ARDIC” Movement, deputy chairman of the movement and member of the West Azerbaijan Community, and one of the activists of the Archut Community. Kamil Ali oglu Mammadov’s views on youth are noteworthy. He emphasizes, “As a young man from Archut, I have tried to fulfill my duties properly. I went to secondary school in my native village.
Then I continued my education in Azerbaijan. I studied well in secondary school and graduated from university. For some time, I was in Russia for work-related reasons. Then I returned to my homeland. I have always been engaged in public activities, settled in my village. I have been attached to my customs and traditions. After the 44-day victory in 2020, inspired by the achievements, I became even more active.
I have shown enthusiasm in bringing the people of our village together. I gave the first idea to unite with everyone. For the people of our village to settle in Karabakh and to establish a village there called Ardıc, with the desire to be together again, I put forward the idea of migration for the first time. I love my village very much. I am proud that I was able to gather the people of Archut together as a community. Furthermore, I am proud that our village is together in mourning and in auspicious gatherings. Our troubles are the same. I have contributed to the creation of the WhatsApp group. I am very happy about this. What is my advice and counsel to the young people? My advice is that they should not forget their past and their ancestors.
With God's help, we should first and foremost return to our village. If not, we will settle in Karabakh as one people. This is my wish. Our young people should never forget those ancestral lands. Those lands are historically ours. We have come a long way. Yerevan too. Young people should never forget our history. My recommendation is that young people should work hard and start families from our own villages. Boys should marry girls from our own villages, and girls should marry our own villagers. Let our heritage not be lost! In the 60s-80s of the 20th century, the educational, cultural, and economic life of the village was the focus of attention of local and central press agencies of Armenia.
Nureddin Ibrahimov, inspector of the school department of the Ministry of Education of the Armenian SSR, published a very interesting article in the July 29, 1959, issue of the newspaper “Soviet Armenia” about the development characteristics of Archut youth at that time. He noted in his article titled “What did the results of the writing submitted for the medal show?”: “... The writing submitted to the Ministry of Education from Azerbaijani schools of our republic for gold and silver medals showed that in many schools attention was paid to the literate and correct writing of students. Mammad Mammadov, a graduate of the Arjut village secondary school in the Kirovakan district, wrote an essay on the topic “Comparative characteristics of the images of Almaz and Mirza Samandar in the play “Almaz” by J. Jabbarli.” He realistically reflected the image of the young Soviet teacher in his writing. The examination commission rightly gave his writing a “5” grade. When M. Mammadov’s writing was checked for the second time at the Ministry of Education, no defects were found. His writing was awarded a silver medal.”
In the 1960s-80s, the youth of Archut progressed at a high pace. Haji Chaltikov, a village teacher born in 1941 and born in the village, noted the youth's passion for music. According to him, he was one of the organizers of music clubs at school. Mostly, young people preferred the tar and the accordion among musical instruments. Haji himself learned Armenian, Georgian, and Russian from a young age. Before being admitted to higher education, he worked in Georgia for several years and learned the Georgian language there.
In an article titled "They are moving forward" in the November 1, 1983, issue of the newspaper, Archutlu Shura Dilbazov, a village teacher who sent articles to the newspaper "Sovet Armenia," noted that the livestock breeders of the Arcut state farm in the Gugark district are actively participating in the implementation of the food program and are paying the state's meat and milk delivery plans in excess every month. Guluzar Masimova, Maleyka Khalilova, Gulnaz Gasimova, and others are ahead in the race for socialism.” It should be noted here that MaleykaKhalilova (KhalilovaZeynabAligizi) is young, born in 1950. The 33-year-old milkmaid works with great courage and is devoted to labor. The author Shura Dilbazov wrote in the article “Meeting with Graduates” in the “Soviet Armenia” newspaper dated June 12, 1986, No. 74 (11902), that a meeting with graduates was held at the Archut village secondary school.
The secretary of the school’s first party organization, R. Suleymanov, made a speech. He made recommendations to the graduates. Among the graduates, A. Ghaziyev, M. Yusifov, I. Aliyev, A. Mammadov, B. Osmanov, and R. Binnetov expressed their approval of their former teachers and had an interesting conversation about their higher education life. The meeting left a pleasant impression.From this article it is clear that the youth of that time had the goal of exalting themselves through science and education and continuing their education in this direction. Being a worthy and mature specialist was a prerequisite.
The youth of the 60s-80s of the 20th century had a great passion for creativity and construction. As a young Archutlu journalist and scientist, Ramiz Mashadiyev often appeared in the press under his own name at that time. The subject of his creativity was mainly devoted to the life and activities of workers, especially young workers. In this regard, in the article “Labor elevates a person” in the “Soviet Armenia” newspaper, issue N52 (11880) dated April 15, 1986, he wrote, “A person lives with desire. If he sets a goal, he tries to achieve it at any cost. This feature is more noticeable in labor. Labor, honest labor, quickly elevates a person, inevitably making him the master of his profession.
Zahra Karimova, who works at the Abovyan glass farm, is one of them... What force brought you to this farm? Zahra Karimova answered the question: the magical force of honest labor. I have been growing tomatoes and cucumbers in all seasons of the year for 20 years now. The members of the farm where I work, with high labor enthusiasm, make great efforts to fulfill the magnificent tasks set by our party and government and do not spare their best....” Ramiz Mashadiyev engraved his creativity in the article “Such and Such Deeds” with satirical story content in the “Soviet Armenia” newspaper dated October 20, 1984, issue N128 (11842). Criticism, satire, and humor constituted the main goal of the creativity of the youth of that time.
Before his exile (until 1989), Mahammad Bayramov, who was the director of the Archut livestock state farm, wrote in the article “Achievements of the Mountain Village” in the “Soviet Armenia” newspaper, issue N29 (11545) dated March 6, 1984: “Since the elections to the Supreme Soviet of the USSR, heartwarming work has been done in our village. The economy of our farm has been strengthened, the livelihood of people has been improved, and construction work has been expanded. A sewing factory building has been built in the village to provide young girls with work during the winter months. Young people work enthusiastically at the factory. A 200-number automatic telephone exchange has been put into operation.
The road leading up to the village from the Leninakan-Kirovakan highway has been asphalted. In recent years, dozens of families in our village have built beautiful and attractive houses. Administrative and production facilities have been put into operation. It is impossible to find a family that does not have a refrigerator, TV, gas stove, or washing machine. And other modern household items. Everyone has livestock, drinking water, and a swimming pool in their yard. Fenced yards indicate prosperity.
Currently, our farm is among the pioneers in the region. In the last two years, the milk of each cow has increased by 409 kilograms, and the average weight of cattle for meat has increased by 27 kilograms. In the last farming year, milk and meat production plans were successfully implemented. Last year, 223 centners more meat and 258 centners more milk were produced compared to the previous year. ... Feeding cattle in pasture conditions at an altitude of 2,500 meters above sea level means taking care of people. For this purpose, we built a 10-room modern pasture house...” On the one hand, most of the young people of Archut have received higher education and chosen the path of benefiting the country, including the people, as knowledgeable and skilled personnel, while the other part has chosen the development of agriculture, as well as the family economy.
Elkhan Murtuz oglu Khalilov, who was born in a village in 1968 into a collective farmer family, graduated from the eighth grade of secondary school there and continued his secondary education by obtaining a vocational qualification, currently lives in Baku, and is one of the activists of the "ARDIC" Movement, makes an interesting speech. He notes, “It is true that I studied hard in high school like everyone else.
But my inclination was towards technology. Therefore, it was my desire and dream to gain knowledge about machines and mechanization and to use them properly, to work on the farm as a tractor driver and combine harvester, to drive trucks and thereby achieve high achievements, and to be a pioneer in labor. In our family, my father and mother, who were older than me, were very attached to the farm. This brought good financial income to our family. I also wanted to grow up and continue the tradition. Therefore, as a teenager, I was inclined towards machines and mechanization.
I finished the eighth grade of high school in our village and went to a technical vocational school. There I learned to be a mechanic and a driver. Unfortunately, my youth fell on the period of refugee status. After military service, I lived in a district village in Azerbaijan and then in the city of Baku. I myself am now a bus driver. However, my desire for agriculture still remains. Today I am still connected to the village; I have a farm in the district, and I am engaged in fruit and vegetable growing. I hope that one day we will return to our village again. If that is not possible, the people of our village will gather together again.
We will build a village in Karabakh called Ardıc. Then the new youth potential of our village will be formed!” In the 60s-80s of the last century, the clothing style of Archut teenagers and youth also underwent changes and became modern. Aesthetics combined with ethics and gained importance. The youth added new content to their lives. Jamila IsmayilgiziEllezova, who was a teenager and youth of that time, remembers the uniforms in this way: “Before the sixties of the 20th century, girls in school mostly wore headscarves. This is clearly visible from the photos we have. The clothes of our time were different. Previously, they wore whatever the upper classes wanted. Personally, when I went to first grade in 1962, they already had school uniforms. Everyone wore school uniforms.
The girls had pleated dresses in the color of oak. The collar was white, and there was white on the sleeves. We wore red ties around our necks and five-pointed October badges on our chests. These were mandatory for every student. This was the case in elementary school. Girls in the upper grades also wore school uniforms. School uniforms were not as mandatory in the upper grades as they are today.
School uniforms were usually worn by girls in the upper grades. Boys wore suits and trousers. They had Komsomol badges on their chests... Whether they were brides or maids, all young women wore dresses above the knees. Our girls wore dresses above the knees, and our older women wore dresses that were either knee-length or slightly below the knees. Not very long dresses, mainly short dresses, were in fashion. Girls did not cover their heads. Older women, as a rule, covered their heads. Girls did not cut their hair. They did not like girls who cut their hair. They looked down on them. Everyone had long hair and long braids. We used to tie white ribbons to the ends of our braids. Our boys wore wide trousers.
At that time, they were called holida. They were narrow up to the knee and wide below the knee, and the width of the trousers was 30-40 cm. Among the young people, those who wore wide trousers were looked at with more interest. There were those who bought them ready-made, and there were those who had the trousers made. The boys' hair was not shaved at the bottom. The hair of the upper class and the young people was relatively long. After that, our young people grew their sideburns long. They absolutely did not grow beards. Their faces were clean. Men kept mustaches. Our women wore kerchiefs, kelagays, and scarves on their heads. Whoever's heart desired it, they did. However, all our women's heads were covered.
I would also like to mention one of our traditions: on the eve of Nowruz, there was a gapıpusma. Whoever wished, whoever wished, would interpret their wish from what they heard on the doorpost. The girls would stick needles in the water. The one who stuck the needles would be an old woman who knew how to do it. Young girls would gather at the houses of those old women. There, everyone would keep their beloved in their hearts—let's see if they would meet their beloved or not. During the holiday, everyone would wear new clothes. For ten days, music would be played in the center of the village. We called it "wedding." There were Agasy, Ali, and others among the zurna players. Everyone would make a wish and intention that I would have that wedding at my door on the Novruz holiday. May my intention come true.
That wedding (the music being played) would be played at the doors. There, playing and festivities would be organized. The zurna players would be given gifts and presents. After playing and playing there, someone else would take the musicians to their door. In other words, it lasted for ten days. The girls and brides would dress up and get ready every day. The tables would be decorated at home. After eating and drinking, everyone would join the wedding that was held in the center of the village to celebrate and play. Our holidays were very joyful. No matter how much snow fell, even if it was knee-deep, the wedding was not postponed. It was held for ten days. On the Novruz holiday, jugglers would come to the large courtyard of the collective farm. Everyone, all the villagers, would gather there. There were also those who said vows there.
Everyone would make vows for their children to live healthy and long lives. For young children to live long, they would put them on the back of a tightrope walker. The tightrope walker would make the children dance on his back on a beam, rope, or rope. This was due to the parent's intention. The wedding played during the Novruz holiday was called "Naney." As I mentioned earlier, "Naney" was played for ten days in the evenings. Everyone would ask each other, "Are you going to the Naney?" Sometimes the Naney was played during the day as well. The Nancy continued day and night. Whoever had an empty seat at night would have the Naney played there.
The musical event continued during the day in the middle of the village, in front of the Culture Club, in the schoolyard. Most of the time, the Naney was played on the roofs. At night, the roofs were cleaned, and the cattle were moved from there to the neighbor's roof. Nancy was organized. The night continued there until morning. The Novruz holiday was so joyful and lavish. Victory parades were held in May. The schoolchildren lined up in rows. The teachers led the way. The students held flags in their hands. They walked from head to toe of the village, chanting victory slogans. The participants would eventually arrive at the schoolyard and disperse there. The school's graduation celebrations were also lavish. After the event was held in the schoolyard, the students would go to the orchard at the foot of the village, to Jalay.
It was the time when flowers bloomed. They would walk there and organize picnics. In the middle of the last century and in the 80s, the culture of the village manifested itself in agriculture (construction) and creativity (for example, in art and literature). In order to enrich the literary spirit of the youth and to bring out their talent, knowledge, and skills, theater scenes were shown, and various performances were staged by the students. Valida Hasan gizi Nasibova, a resident of the village, notes, "I remembered. There were plays at school. When we were in the upper grades, we played the play “Mother-in-law,” staged by teacher Gulavar, who taught Russian at our school. There I played the role of Afet. Even guests from the neighboring village of Saral came to visit us. They watched the play and liked it very much. The late teacher Masim Mammadov liked my role very much.
He said that she played very stylishly and riskily. She is like an actress. This girl has a bright future.” The foundations of Archut culture: presenting information-based memory for teenagers and young people Archut culture expressed the composition of Western Azerbaijani culture. The village identified itself with its culture, introduced itself, and formed its public identity. It created a label for itself. Archut confirmed its identity with its culture. The villagers built a culture as a community.
They formed their own customs and traditions precisely in this community. The community situation ensured the formation of customs and traditions for the survival of the village. Customs and traditions expressed the formation of identity. The youth of Juniper took appropriate steps to preserve and pass on the customs and traditions of the village and performed rites and rituals. Music had a great influence on culture. In Archut, there were dances such as “Kochari,” “Dizdənqırma” yalli (Ağıryalli), and “It yalli.” At the same time, dances such as “Pasha koçdu” and “Khelbiravurdu” were also played. In the evenings, fires were lit on the graves of those newly buried in the village, and candles were lit. According to the information of Abbas Ali oglu Mashadiyev, a resident of the village, in the past, neighbors would cook food and bring it to the mourning house as a gift.
The gift of food was given later. First, animals were slaughtered, and raw meat was distributed to the addresses. Then, offerings were cooked in cauldrons. Offerings were organized in the mourning house. Muharram was celebrated in the village, rituals were performed, and offerings were given. At that time, they would carry out mourning. During the time of the attempted murder, there were no weddings or other festivities on those days. As offerings, halva was cooked and sherbet was prepared during Muharram. According to Majid MaharramogluMashadiyev, a resident of the village, born in 1949 and a teacher by profession, there was a custom of “stealing the groom” at village weddings.
Also, in the past, the groom, his best man, and his groomsmen wore a yapnji at the wedding. The first bridal dress (a modern white bridal dress) was worn by Gamar Muallim (Ismayilova GamarIsmayilgizi) at her own wedding. For the first time, the groom himself (Majid MaharramogluMashadiyev) took the bride out of the house. The bride was brought to the groom’s house in a passenger car for the first time. Abbas Mashadiyev, a village resident born in 1933 (according to some sources, 1935) (whose name was “Hesabdar Abbas”), presents the customs and traditions as follows:
-In the past, the bride would be brought in a truck. Later, trucks were replaced by cars;
- the groom himself would not go to bring the bride. Close people (mainly women, sisters-in-law) would go and bring the bride from the house to the husband’s house. Of course, later this custom changed, and the groom himself (together with the right-hand man and left-hand man) would start bringing the bride from the father’s house to the husband’s house.
-Weddings were held on “wedding roofs.”
-The groom himself did not dance at the wedding, and the bride did not sit in the mereka (party).
-In the past, weddings were held without invitations and were called “El toyu” (people’s wedding). -Wine was served as an alcoholic beverage at weddings;
-Only men sat in the mereka (party). -The groom and bride did not have a special dress code. They would wear whatever they had;
-at weddings, they would go up to high places and throw apples and sweets (candy and chocolate) on the bride's head; they would write 1-2 manats as a wedding gift;
-and the groom had a best man and a best man.
The best man and best man wore flowers on their lapels;
- in the past, gold was not bought as a gift for the bride. Gold was very expensive. Later, gold and jewelry were bought as gifts; as "head money," the groom's side would give the bride one or two sheep or lambs. Later, this share was replaced with money;
- a small dowry was given by the girl's father; and in the past, flute players and ashugs would give the wedding party a party. Later, singers were invited to the wedding. Modern musical instruments were used. When entering the groom's house, a sacrificial sheep was slaughtered at the bride's feet, at the entrance to the door. The bride's brother, or if he was not there, another close relative, would tie the bride's waist when she left her father's house. On henna night, the streets and neighborhoods were illuminated with flakes, and henna was carried to the girl's house with music. This custom was usually carried out on foot.
The brides and other women walked from the groom's house to the girl's house, holding khoncha and henna in their hands. The following thoughts of Qalandar Jabbar oglu Jinoyev, a musician, a skilled performer of instruments such as the accordion, piano, and the synthesizer called "Yonika," a composer and an organist who played musical instruments, mainly the synthesizer, at weddings in the village, and who played musical instruments, mainly the synthesizer, at weddings, on the organization of weddings and holding parties and festivities, are noteworthy:
"I was in high school. I was very passionate about music. I must say that my father, Jabbar Kishi, was also a musician. He was known as a skilled dafchi (drummer). I studied piano in the music club organized in our village club. I also played the accordion.
At that time, in the 1970s-1980s, an electric multi-voice keyboard instrument called "Yonika" was released. It was a little simpler than the current synthesizer instrument. Fakhraddin, a singer with a good voice from the neighboring village of Hallavar, had just returned from the military. He suggested that we create a new singer and musical instrument group. I liked his idea. We created a group. We also invited drummers, zurna players, accordion players, and guitarists to the group. A new singer group for young people emerged. Our main goal was to innovate at weddings and breathe new life into dances and music.
In the 1970s and 1980s, the playful, rhythmic songs of Mammadbagir Bagirzade, Zeynab Khanlarova, Agadadash Agayev, Israil Mammadov, and Baloglan Ashrafov were in fashion. The song “Ne Qaldi,” performed by Zeynab Khanlarova, was very popular. We would ask our villagers who went to Baku, Ganja, and Sumgayit to bring back their cassettes and reels with their recordings. They would fulfill our wishes. We would learn new songs and perform them at weddings. Thanks to and in the example of singer Fakhraddin, singing also appeared at our weddings and other festive ceremonies. We also made room for mughams. We often sang folk songs. For example, the song “Irevandaxalkalmadı” was often played.
Among the playful songs, songs such as “Ay Jamo” and “Garagöz boy-boy” were in fashion. Frequent orders There were also zurna players. I would like to proudly mention the names of Zuychu Ali and ZurnachiNarima (they were known by this name among the people). Natig, the drum player, was a favorite of our group. We went to weddings not only in our own village but also in other villages. For example, in the neighboring village of Hallavar, the wedding started at 10 in the morning.
We would send off the wedding there and come to our village and attend the evening wedding. We would organize the music. In our village, weddings usually started in the evening and continued until midnight, or even later. Mostly young people ordered music. The “wedding father” would arrange the orders in a queue. As a rule, young boys and men would order. Only the ones who ordered and those he invited would dance in the middle. Others would not come to the dance floor. They would wait their turn. Girls would not order music.
Sometimes older women would order. We did not sing lyrical songs at weddings. But they were playful songs. And the yalli was in fashion. They enthusiastically played our yallis like “Kochari,” “It yallısı,” and “Dizdenqırma.” I remember, we also played Indian music. They often ordered a song called “Abdulla.” We learned it from an Indian movie. Khinayakhdi also had a completely different taste. Weddings, khinayakhdi ceremonies, and gatherings called “Asgarlikçöreyi” were mainly organized on roofs and in courtyards. Instruments such as the accordion, clarinet, zurna, and drum were used in the wedding and khinayakhdi ceremonies. As I mentioned earlier, we did not play lyrical songs at weddings.
Such songs were played more often at home parties. Couple dances with lyrical music were not played at weddings. They were spread in homes. Our youth had a great passion for music. There was a real competition for playing. Recently, pop music was also played at parties organized in homes. The musical sense of our youth was very enjoyable. It was also constantly looking for and finding something new." The youth of Archut at that time were also persistent in preserving the traditions in music and continuing the tradition. They wanted to preserve the past and add additional richness to the tradition.
Ahmadov Aziz Mammad oglu (also known as "Zurnaçı Aziz" among the people), who was born in the village in 1969, expresses his interest in playing the zurna musical instrument in this way: "In our village, the black zurna was widely used as a musical instrument. The late Yusf Baba (EminovYusif) taught me how to play the zurna. My brother was also a zurna player. He had several instruments. I knew the zurna from childhood, and later I started going to weddings. We would participate in weddings and henna parties with the zurna. The elderly and our young people loved it very much. They mainly played yallis and heavy dance tunes with the zurna.
A yalli without the zurna was tasteless. True, there were also singers. But the zurna had a completely different place. I used to see the zurna players Narima and Züyçü Ali. I would attend weddings with them. At weddings, the black zurna played the tunes “Ruhani” and “Tarekeme” and other tunes very well. They danced with enthusiasm. After I came to Baku as a refugee, I continued my art and profession. I participate in weddings and other folk festivals with musical groups.
I am very happy that I am preserving these ancient instruments of our ancestors and the performances on them. I enthusiastically participate in folk festivals. I would also like to add that I did not accompany the singer with the zurna at village weddings. There was no such rule. But now I accompany the singer and the performer.” Natig Mammadoglu Aliyev, who was born in Archut in 1965 and played the drum (with hands and sticks) at weddings, expresses the role of young people in the development of music in the 80s of the 20th century in this way: “I was young then.
I played the drum with hands and sticks at weddings. I went to weddings with both the zurna players and the khanende group. We were in a group with the zurna player Nariman and the zuy player Ali, as well as the zurna player Kamandar and the zurna player Aziz brothers. I also joined the khanende. Last year, the zurna player Nariman brought a khanende group to our village from the Imishli region. They included a guitarist, accordion player, clarinet player, and double drummer. I played the drum. Our weddings were very cheerful at the expense of the young people. The guitar had a lot of influence. They would order fashionable songs at weddings and play them with enthusiasm.
However, the khanende could not completely replace the black zurna. Yalli airs were played on the black zurna. “Ruhani” and “Tarekema” were in fashion. Middle-aged and elderly people would order game airs on the black zurna. I remember it very well. Once at a wedding, our villager, a middle-aged man named Shahvalad, objected to the guitar, saying, “What is this?!” “Play my air on the black zurna in the manner of our ancestors!” he asked. Yes, at that time there was a difference in taste between young people and middle-aged and elderly people. There was a mismatch, a contradiction. But despite this, the black zurna also lived. There was no wedding without it.
Along with innovation, there were many young people who defended and preserved tradition." Of course, the role of the village secondary school in the formation of the culture, enrichment of the worldviews, and enlightenment of the residents of Archut village is undeniable. The villagers repeatedly emphasize this fact. In this regard, Rafayat Mammad oglu Ismayilov, who was born in the village in 1968 and graduated from high school there, a social activist, and the chairman of the Archut Community operating under the Great Garakilis Community of the Western Azerbaijan Community, emphasizes the role of the school on the following grounds:
“First of all, I would like to note that my father, Mammad, worked as a postman in the village. I also helped him. I delivered newspapers and magazines to addresses. Our village subscribed to the press, such newspapers and magazines as “Soviet Armenia,” “Pioneer,” “Azerbaijani Youth,” “Science and Life” magazine, “Azerbaijani” magazine, and “Kirpi” magazine. Residents, as well as our youth, read the press and scientific magazines and publications repeatedly and enthusiastically. They were well educated. They were open to absorbing innovation. They accepted the means with clear thinking and enthusiasm.
Our school was literally a temple that gave science and culture. Knowledge competitions were held between classes, as well as between districts and villages. Olympiads were organized. Winners were awarded. They were awarded honorary diplomas. Our culture was also formed at school. Science and literary circles were stronglydeveloped.
Theater performances were shown. We played the performances. GulavarHasanova, who worked as a Russian language teacher, staged the play “Volk I ognyonok.” I played the role of a lamb, and Rasim Meshadiyev played the role of a wolf. In our school, the head of the educational department, Masim Mammadov, supervised the performance of theater performances. He worked very hard. We performed in Hallavar, the village of Derachichek, and other villages.
We were greeted with high praise. Yusif Gaziyev, who taught military training, organized shooting competitions. We learned to shoot accurately in the ranges. Military and civil defense days were organized. We were engaged in shooting in villages such as Megrut (Yaqublu), Bozabdal, and Vartana (Almali) of our region. We held training sessions. We won competitions. We participated in sports competitions organized by teachers such as Khatali and Huseyn. We took important places in the district in competitions in games such as running, football, volleyball, and basketball. We watched feature films and documentaries in our club.
Our life was very enjoyable. Young people played a very big role in the development of our village. We are extremely grateful to our teachers. The role of the school in our upbringing is undeniable. They worked very hard on us. We were very careful with our teachers. Our responsibility was great. When we were in the fourth and fifth grades, we would run and hide when we saw them in the neighborhood. They were very serious and demanding in terms of studying and upbringing.
They organized endless subject clubs for us after school. They held extra classes. They were proud of their students. They felt proud. Students who studied well helped those who studied poorly. This was a tradition and a rule. In our school, there was a feeling of jealousy among the excellent students towards each other, in a good sense. They envied each other. There was competition in studying. Moreover, our excellent young people traveled together and built their lives together. They were an example to others. Our teenagers and young people helped their parents in the household and on the collective farm and state farm. This is what the school taught us. The role of young people in the development of the economy is undeniable. Teenagers and young people closely participated in sowing and harvesting in the fields. The young people of our village participated in labor from childhood. I would say that the school promoted and encouraged this more for us.
The school mainly gave children the right path and upbringing. Our parents had their own place. But the school was a completely different place. There was no bad upbringing in children. At that time, along with the family, public condemnation was also applied. Children were immediately turned back to their own ways. We were educated at school, and we also got the public spirit from it. Every year in April, a school fair was held at school. During the Imezhik period, children also participated in the labor of collective and state farms. There was a lot of mutual attention between teenagers and young people. Older classes usually helped younger classes. Graduation ceremonies at school were very pompous.
Flowers were everywhere. The school played a big role in shaping the tastes of young people. Our school had a large assembly hall and a cafeteria. Meetings were constantly held there. The school administration gave certificates of commendation to excellent students. Excellent students were awarded gold and silver medals. Teachers encouraged students to study. Photos of excellent students were posted on school stands and honor boards.
Everyone looked at them and became enthusiastic. They were held in special respect. At the same time, there was a stand with photos of participants in the Great Patriotic War. They were shown as examples to young people. Their bravery, courage, and heroism were preached to everyone. "In general, our school taught education and culture in a synthetic way, on harmonious principles. It educated our young people as individuals. We owe a lot to our school."
